यज्ञोपवीत- ब्रह्मग्रन्थि- उत्कल ब्राह्मण।

यज्ञोपवीतवर्णनम्
यज्ञोपवीतं त्रिसूत्रात्मकं शुभम्।
प्रत्येकसूत्रं त्रितन्तुमयं स्मृतम्॥
नवतन्तुसमायुतम् एवं परमपवित्रम्।
ब्रह्मग्रन्थियुक्तं हि यज्ञोपवीतम्॥

यज्ञोपवीत की ग्रन्थि को “ब्रह्मग्रन्थि” कहा जाता है। ब्रह्मग्रन्थि शब्द दो पदों से बना है - ब्रह्म + ग्रन्थि। इस प्रकार ब्रह्मग्रन्थि का शाब्दिक अर्थ हुआ -“ब्रह्म से सम्बन्धित पवित्र गाँठ।  सनातन धर्मशास्त्र के अनुसार ब्रह्म के चार रूप हैं-वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न और अनिरुद्ध। इन्हें एक साथ “चतुर्व्यूह-रूप” कहा जाता है।

इस तत्त्व का उल्लेख श्रीमद्भागवतपुराण, विष्णुपुराण तथा पाञ्चरात्र आगम में मिलता है।
[पाञ्चरात्र आगम किसी एक लेखक की रचना नहीं है; यह भगवान नारायण से प्रकट आगमिक परम्परा है। भगवान् नारायण ने इस तत्त्वज्ञान का उपदेश पाँच रात्रियों में प्रदान किया; अतः इस आगमिक परम्परा को “पाञ्चरात्र” कहा जाता है।
आगम = परम्परागत दिव्य शास्त्र।]

चतुर्व्यूह-तत्त्व के अनुसार:-

भगवान श्री वासुदेव (Vasudeva) – परमब्रह्म का मूल प्रकट स्वरूप; शुद्ध चेतना।
श्री संकर्षण/श्री बलराम (Saṅkarṣaṇa) – ज्ञान तथा अहंकार-तत्त्व से संबद्ध।
श्री प्रद्युम्न (Pradyumna) – मन - इच्छा-शक्ति का तत्त्व।
श्री अनिरुद्ध (Aniruddha) – बुद्धि तथा जगत्-नियमन-शक्ति से संबद्ध।

चूँकि ये ब्रह्म के चतुर्व्यूहरूप हैं, अतः यज्ञोपवीत की ‘ब्रह्मग्रन्थि’ में इनका स्थान पूर्णतः उचित, युक्तिसंगत एवं शास्त्रसम्मत है। यदि ब्रह्मग्रन्थि में ब्रह्म के चतुर्व्यूहरूप-वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न एवं अनिरुद्ध-में से किसी एक का भी आवाहन न किया जाए, तो यह ब्रह्मग्रन्थि अपूर्ण रह जाती है। अतः इनकी उपेक्षा न केवल अनुचित, अपितु धर्मविरुद्ध भी है।

॥ॐकारतत्त्वस्य विश्लेषणम्॥ 

ॐकारं हि परं ज्योतिः, ॐकारं परमं बीजम्।
ॐकारेणैव संसिद्धं, जगत्स्थावरजङ्गमम्॥

ॐकारः प्रणवो मन्त्रः, सर्वमन्त्राणां मूलकम्।
ध्यानिनां हृदि सञ्चारी, योगिनां परमं ध्रुवम्॥

ॐकारं हि परं ब्रह्म, ॐकारं हि परं पदम्।
ॐकारो वेदबीजं च, ॐकारं हि सनातनम्॥

ॐ इति प्रथमः मन्त्रो धर्मज्ञानादिमूलम्।
ॐकारश्च चतुर्व्यूहस्वरूपः, सर्वं ब्रह्मस्वरूपम्॥

ॐकारे विद्यते प्रकृतिः, ॐकारे परमात्मा स्वयम्।
ॐकारे प्रकृतेर्गुणाः सन्ति, ते एव सृष्टेः सर्वजीवानां मूलकारणम्॥
सनातनधर्मस्य श्रेष्ठमन्त्रयज्ञपूजाकथाः

ब्रह्मणा आरम्भितो मन्त्रः ब्रह्मणैव समापितः ।
स एव श्रेष्ठो मन्त्रः सर्वमन्त्रेषु कीर्तितः ॥

ब्रह्मणा आरम्भितो यज्ञः ब्रह्मणैव समापितः ।
स एव श्रेष्ठो यज्ञः सर्वयज्ञेषु कीर्तितः ॥

ब्रह्मणा आरम्भिता पूजा, ब्रह्मणैव समापिता ।
सा एव श्रेष्ठा पूजा, सर्वपूजासु कीर्तिता ॥

ब्रह्मणा आरम्भिता कथा, ब्रह्मणैव समापिता ।
सा एव श्रेष्ठा कथा, सर्वकथासु कीर्तिता ॥

अथ ब्रह्मस्वरूपस्य वर्णनम्

जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।
एतानि चत्वारि रूपाणि एव ब्रह्मणः स्वरूपम्॥

जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।
परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥

इदं सनातनधर्मस्य ब्रह्मतत्त्वं सनातनम्।
युगे युगे नित्यसत्यस्वरूपेण अवस्थितम्॥

Note:-
ब्रह्मणा= ब्रह्मन् + तृतीया एकवचन
ब्रह्मन्- अर्थः :  ब्रह्म/परम ब्रह्म

धर्मतत्त्व
धर्मः सत्यं च महाव्यवस्थितिः।
संसारमार्गे सततं सः गतिः॥

नित्यः स्वयं सिद्धः सुशुद्धनिर्मलः।
रूपं विवर्त्यापि न मुञ्चति मूलम्॥

युगे युगे सत्त्वमयः गुणात्मा।
सत्ये स्थितो धर्म एव हि ब्रह्म॥

तस्मात् सतां जीवनमार्गदर्शी।
धर्मः सनातनः मोक्षप्रदर्शी॥
★
धर्मानुशासनम्
(अनुशासनम्)
अनुशासनं धर्मस्य मूलम्।
तस्य अभावे भवति मूलच्छेदनं।
★

भूमि प्रणाम-क्षमा याचन स्तोत्रम्।

नमस्ते धरित्री देवि, सौन्दर्य-स्नेह-मण्डिते।
विष्णुपत्नी नमस्तुभ्यं, पादस्पर्शं क्षमस्व मे॥

स्नेहमये जगन्माते, सर्वभूतनिवासिनि।
नमस्ते मातृभूमे, सर्वभूतपालिनि॥

त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितं, जीवनस्य परं धनम्।
त्वत्सेवायां सदा युक्ताः, सर्वभूतानि रक्षेम॥

नमस्ते धरित्री देवि, सौन्दर्य-स्नेह-मण्डिते।
विष्णुपत्नी नमस्तुभ्यं, पादस्पर्शं क्षमस्व मे॥

स्नेहमये जगन्माते, सर्वभूतनिवासिनि।
नमस्ते मातृभूमे, सर्वभूतपालिनि॥

त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितं, जीवनस्य परं धनम्।
त्वत्सेवायां सदा युक्ताः, सर्वभूतानि रक्षेम॥

नमस्ते धरित्री देवि, सौन्दर्य-स्नेह-मण्डिते।
विष्णुपत्नी नमस्तुभ्यं, पादस्पर्शं क्षमस्व मे॥

इति भूमि-प्रणाम-क्षमायाचन-स्तोत्रं सम्पूर्णम्।

श्रीगुरुतत्त्वम्

परं ज्योतिः परं ब्रह्म स एव परमगुरुः।
स एव परमशक्तिः, परब्रह्मांशो हि श्रीगुरुः॥

परब्रह्मणि या भक्तिः श्रद्धा चैव सम्बलम्।
सैवेश्वरस्य शक्तिश्च श्रीगुरोः परमं बलम्॥

छायाज्योतिरबाधा सा, साधनाशक्तिर्विद्यते।
यस्य मध्ये सा वर्तते, स हि श्रीशक्तिं लभते॥

परमगुरोः प्रसादेन दिव्याश्चेतनशक्तयः।
श्रीगुरौ प्रवहन्त्येव साधकानां हिताय वै॥
★
धर्मानुशासनम्
(अनुशासनम्)
अनुशासनं धर्मस्य मूलम्।
तद्विना पतनं निश्चितम्।
★
धर्म-अधर्म-निर्णयः
(मुक्तछन्दः)
ईश्वरसम्मतं यच्च शास्त्रसम्मतमेव च।
न्याययुक्तं हितकरं स एव कथ्यते धर्मः॥

ईश्वरविरुद्धं यच्च शास्त्रविरुद्धमेव च।
अन्याययुक्तमहितं स एव अधर्मः स्मृतः॥

धर्मस्य सहचरः सत्यः, अधर्मस्य सहचरी मिथ्या।
धर्मस्य सहचरः संस्कारः, अधर्मस्य तु कुसंस्कारः॥

धर्मस्य सहचरी विद्या, अधर्मस्य तु अविद्या।
धर्मस्य सहचरः रिपुजयः, अधर्मस्य तु षड्रिपवः॥

सत्ये स्थितो सदा धर्मः, मिथ्यायां स्थितोऽधर्मः॥
सनातनधर्मशास्त्रेषु एतत् सत्यं प्रकीर्त्यते बारम्बारम्॥
★
सत्यधर्मलक्षणम्।
स धर्मः परिगण्यः स्यात् यत्र सौहृददर्शनम्।
द्वेषहिंसाकामनानां यत्र नास्ति कदाचन॥

★
धर्मफलन्यायनीतिः
यत् धर्मः तत् फलम्-एषा श्रेष्ठा नीति:।
अधिकफलाभिलाष एव महादुर्नीति:।
यथाकर्म तथाफलं, तस्माद्भोगः प्रजायते।
भुक्ते फले क्षये जाते, सर्वं शून्यं प्रपद्यते॥

☆
विधिव्यवस्था-नीतिश्लोकः 

विधिव्यवस्थासमस्यायाः कारणात् स्वहस्तगाः ।
जनाः भवन्ति दण्ड्याश्च ये न विध्यनुयायिनः ॥

शापं दातुमिच्छमानः स लघ्वपापी प्रकीर्तितः ।
अधिकारिण एव दोषो यो न विध्यनुगो भवेत् ॥

स्वशक्तिदुरुपयोगेन शापं यो ददाति हि ।
स पापिष्ठतमो ज्ञेयो विधिध्वंसकरः सदा ॥
★
संसारधर्मन्यायविचारः
(मुक्तछन्दः)
पितुः अपराधे मातुः दण्डनं महद् अहितकरम्।
पुत्रवधूकृते दोषे पुत्रस्य दोषारोपणम् अति अनिष्टकरम्।
गृहे गृहे, देशे देशे च युद्धविवादं अत्यन्तम् अनिष्टकरम्।
एकस्य दोषे दशजनदण्डनं कदापि न हितकरम्।
संसारस्य अस्मिन् क्लेशे न्यायशान्त्योः समर्थनं श्रेयस्करम्।
एषः सनातनधर्मस्य परमः शाश्वतः नित्यः नियमः।
★
मायां मोहं दुःखं हरति ईश्वरतत्त्वम्।
[संसारसत्यदर्शनम्]
(मुक्तछन्दः)
चिकित्सकः न निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्।
केवलम् ईश्वरतत्त्वं निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्॥
केवलम् एतत् ईश्वरतत्त्वं संसारस्य एकमात्रं परमं सत्यम्।
यः जानाति एतत् ईश्वरतत्त्वं सः जानाति संसारस्य सत्यम्॥
यः जानाति संसारसत्यं स पश्यति निजानन्दरूपम्॥
यः ब्रह्म जानाति, स हि ब्राह्मणो भवति।

★
यज्ञोपवीत-ग्रन्थि-तत्त्वम्
यां ग्रन्थिं न धारयति ब्रह्मतत्त्वम्।
सा ग्रन्थिः नाममात्रा, न तु शुद्धतत्त्वम्॥
★
ब्रह्मग्रन्थिः-उपवीतं यज्ञोपवीतम्
(मुक्तछन्दः)
द्विजाः संधारयन्ति ब्रह्मग्रन्थिमुपवीतरूपं ब्रह्मसूत्रम्।
न तत्र ब्रह्मांशः, कथं तद्भवेत् ब्रह्मसूत्रम्?॥
यत्र ब्रह्मग्रन्थिरस्ति, न तु ब्रह्मांशोऽप्यिति धर्ममतम्।
शास्त्रज्ञा गुरवो ब्रुवन्त्वेतत्-किमेतत् धर्मसम्मतम्?॥
★
ब्रह्मग्रन्थिः-उपवीतं यज्ञोपवीतम्
(मुक्तछन्दः)

द्विजाः संधारयन्ति ब्रह्मग्रन्थिम् उपवीतरूपं ब्रह्मसूत्रम्।  
न तत्र ब्रह्मांशः, कथं तद् भवेत् ब्रह्मसूत्रम्?॥

यत्र ब्रह्मग्रन्थिः अस्ति, न तु ब्रह्मांशोऽपि-इति धर्ममतम्।  
शास्त्रज्ञा गुरवो ब्रुवन्तु एतत्-किम् एतत् धर्मसम्मतम्?॥
★

पञ्चदैवता-स्वरूपवर्णनम्
जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।
परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥

एतदतिरिक्तं सर्वेषु गृहगृहेषु पञ्चदेवताः।
ते स्वस्थानवर्तिनः सन्ति पञ्चदेवा इति स्मृताः॥
॥ पञ्चदेवतावन्दनम्॥

जगन्नाथ पदाम्भोजं शरण्यं भक्तवत्सलम् ।
भजन्ति ये मुदा नित्यं तरन्ति भवसागरम् ॥

बलभद्रं महावीर्यं प्रद्युम्नमतिसुन्दरम् ।
अनिरुद्धं च देवेशं वन्दे हृदयनन्दनम् ॥

जगदम्बामनाद्यां तां प्रकृतिं परमेश्वरीम् ।
यस्याः शक्त्या जगद्भाति सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् ॥

पञ्चात्मानो महात्मानो नित्याः सनातनाः स्मृताः ।
तेजोदीप्तिप्रकाशेन भासयन्ति दिशो दश ॥

जगत् बन्धुः जगन्नाथः स्वेच्छया सृजति जगत् ।
पालयत्यखिलं विश्वं संहरत्यन्तकाले तत् ॥

सृष्टिस्थित्यन्तकर्तारं तं कारणानां परं प्रभुम् ।
भजामि भक्तिभावेन जगन्नाथं सनातनम् ॥
★
विज्ञत्वलक्षणम्
अज्ञः सदा चिन्तयति स्वकल्याणम्।
विज्ञः चिन्तयति संसारकल्याणम्॥

अज्ञानी करोति निजस्वार्थसाधनम्।
विज्ञानी करोति जगत्कल्याणम्॥
★
विज्ञत्वलक्षणम्
अज्ञः सदा चिन्तयति स्वकल्याणम्।
विज्ञः चिन्तयति संसारस्य कल्याणम्॥

अज्ञानी करोति निजस्वार्थसाधनम्।
विज्ञानी करोति जगत्कल्याणम्॥
★
ब्रह्मतत्त्वविवेकः
चतुर्व्यूह-शेषनागतत्त्वम्
अज्ञानिनः न जानन्ति ब्रह्मस्वरूपं श्रीबलभद्रम्।
श्रीशेषनागं बलभद्रनाम्ना कुर्वन्ति वर्णनम्॥

ते श्रीप्रद्युम्नं च श्रीअनिरुद्धं च न जानन्ति।
महाज्ञानी इति स्वयम् लोके प्रचारयन्ति॥

अज्ञानं ब्रह्मतत्त्वे, अज्ञानं सिद्धियोगशास्त्रे।
मिथ्याज्ञानं ते लोकेऽस्मिन् प्रचारयन्ति गुरुरूपेण॥

जगन्नाथः परमब्रह्म आदिदेवः सनातनः।
बलभद्रः तस्य अंशः, जगन्नाथप्राणरूपः॥

जगन्नाथबलभद्रप्रद्युम्नानिरुद्धसंयुतः।
एकस्मिन् देहे पूर्णब्रह्मैव साक्षात्॥

शेषनागः अनन्तदेवः बलभद्र अंशस्वरूपः।
विश्वभारधरणहारः आदिदेवः सनातनः॥



ॐ परब्रह्मणे नमः।
चतुर्व्यूहरूपिणं परब्रह्माणम् आवाहयामि।

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
धर्मतत्त्व
धर्मः सत्यं च महाव्यवस्थितिः।
संसारमार्गे सततं सः गतिः॥

नित्यः स्वयं सिद्धः सुशुद्धनिर्मलः।
रूपं विवर्त्यापि न मुञ्चति मूलम्॥

युगे युगे सत्त्वमयः गुणात्मा।
सत्ये स्थितो धर्म एव हि ब्रह्म॥

तस्मात् सतां जीवनमार्गदर्शी।
धर्मः सनातनः परब्रह्मरूपः॥


उत्कल ब्राह्मण।
उत्कल राज्य  (ओड़िशा) के ब्राह्मणों को "उत्कल ब्राह्मण" कहते हैं। उत्कल ब्राह्मण, पंच गौड़ ब्राह्मणों में से एक हैं। ये वेद, पुराण, श्रीमद्भागवत गीता, और अन्य धार्मिक ग्रंथों के अध्ययन एवं शिक्षण में निपुण होते हैं। उत्कल ब्राह्मण समाज में शास्त्री, विद्वान, पुजारी और शिक्षक के रूप में महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। ऐतिहासिक रूप से, उत्कल ब्राह्मणों का योगदान उत्कल राज्य (ओडिशा) के प्रसिद्ध मंदिरों में विशेष रूप से उल्लेखनीय रहा है, जिनमें जगन्नाथ पुरी मंदिर, बिरजा मंदिर (जाजपुर) और अन्य प्रतिष्ठित मंदिर शामिल हैं।

उत्कल ब्राह्मणों की प्रमुख उपाधियाँ
इस समुदाय के अंतर्गत विभिन्न पदवियाँ पाई जाती हैं, जिनमें प्रमुख हैं:

मिश्र, नंद, महापात्र, पंडा, दाश, होता, सतपथी, महांती/महंती, सिंह चौधरी, सिंह बाबू, सिन्हा बाबू, सिंह महापात्र, सिन्हा महापात्र, सन्निग्रही, संगिरि, शर्मा, षडंगी, सारंगी, आचार्य, भट्टमिश्र, बिशी, चैनी, दुबे, द्विवेदी, दास, दंडपाठ, दासचक्रवर्ती, दास महापात्र, त्रिपाठी, तिवारी, कर, गोस्वामी, रथ, रथ शर्मा, पट्टाजोशी, पाठक, धरशर्मा, धर, दीक्षित, मोहंती, पात्र, पात्री, पाणिग्रही, पाढ़ी, पति, शतपथी, पाइन, पानी, पुरोहित, पुजारी, प्रहराज, लायेक, नाथ, नायक, राजगुरु, वेदी, घंटाएत, चौधरी, जोशी, कर, उद्गाता, सिंगारी। महांती/महंती (पश्चिम बंगाल में  पाए जाते हैं) मोहंती/महंती (ओडिशा में)।

उत्कल ब्राह्मण अपनी धार्मिक एवं सांस्कृतिक परंपराओं को संरक्षित रखते हुए समाज में ज्ञान और आध्यात्मिकता का प्रचार-प्रसार करते हैं। उत्कल ब्राह्मण के बारे में अधिक जानकारी के लिए नीचे दिए गए लिंक पर क्लिक करें।



 
भारतवर्षस्य दिव्यपुण्यक्षेत्रवर्णनम्

भारतवर्षस्य मध्ये श्रीबदरिकाश्रमं तपोभूमिक्षेत्रम्।
अस्यां पुण्यभूमौ श्रीअयोध्यापुरं धर्ममर्यादाक्षेत्रम्॥

भारतवर्षस्य मध्ये श्रीवृन्दावनधामं प्रेमभक्तिक्षेत्रम्।
अस्यां पवित्रभूमौ दक्षिणदेशः शास्त्रसंगीतक्षेत्रम्॥

भारतवर्षस्य मध्ये श्रीद्वारकाधामं श्रीद्वारकाधीशक्षेत्रम्।
अस्यां पुण्यभूमौ उत्कलदेशः सत्यज्ञानकलाक्षेत्रम्॥

एतस्यां पुण्यभूमौ उत्कलदेशे पवित्रं पुरुषोत्तमक्षेत्रम्।
यत्र श्रीजगन्नाथस्य तस्यांशकलेवरस्य लीला दृश्यते नित्यं॥
💓
श्रीजगन्नाथ-बलभद्र-शेषनागतत्त्ववर्णनम्
जगन्नाथः परमब्रह्म आदिदेवः सनातनः।
बलभद्रः तस्य अंशः, जगन्नाथप्राणरूपः॥

शेषनागः अनन्तदेवः बलभद्रांशस्वरूपः।
विश्वभारधरणहारः आदिदेवः सनातनः॥
★
श्रीजगन्नाथतत्त्वप्रकाशः
(मुक्तछन्दः)
एकः ब्रह्म महाप्रभुः श्रीजगन्नाथः जगदीश्वरः॥
सर्वाधिकारः तस्यैव, नान्यः कश्चित् ईश्वरः॥

मा कुरुत अन्यायं, मा कुरुत अनधिकारकर्म।
अनधिकारिणः सर्वे लभन्ते धर्मतः दण्डम्॥

अहङ्कारो न रोचते, न रोचते बलदर्पणम्।
विनयः प्रीतिकर्ता स्यात्, तदेव ईश्वराभिलषितम्॥

सर्वेश्वरं महाप्रभुं श्रीजगन्नाथं भक्तवत्सलम्॥
स्वांशैः सह महाप्रभुः करोति जगतः सञ्चालनम्॥

भक्तानुग्रहकर्ता सः लीलया धृतवान् मनुष्यताम्।
लोकहितार्थम् उद्दिश्य दर्शयति अद्भुतं चरितम्॥
★
भक्तवत्सलत्वम्
नाहं स्वतन्त्रः अत्र, भक्ताधीनः सदा ह्यहम्।
भक्तेषु मे स्थिता प्रीतिः, ते मे सदा प्राणसमाः ॥

अहम् अस्वतन्त्रः नित्यं, भक्तपराधीन एव च।
स्नेहबन्धेन बद्धोऽस्मि, प्रेम्णा परिकर्षितः॥

न मे स्वार्थः कदाचित् स्यात्, भक्तानां तु सुखं मम।
तेषां विनाशे दुःखं मे, तेषां हर्षे सुखं मम॥

यथा जननी पुत्रे स्वप्राणान् अपि अर्पयेत्।
तथाहं स्वात्मानं भक्तजनाय ददाम्यहम्॥
★
भक्तवत्सल्य-स्तोत्रम् (2)
नाहं स्वतन्त्र एवात्र, भक्ताधीनः सदा ह्यहम्।
भक्तेषु स्थिता मम प्रीति, ते मम प्राणसखा परमः॥

ये भक्ताः शरणं यान्ति, तेषां रक्षां करोम्यहम्।
नाहं जहामि तान् भक्तान्, मयि ते नित्यशरणम्॥

★
अनन्तो हरिः, अनन्ता हरिकथा,
अनन्तानि शास्त्राणि॥
(मुक्त छंद )
अनन्तो हरिरव्यक्तो लीलाश्चास्यानन्ताः।
शास्त्राण्यप्यनन्तानि कथाश्चास्यानन्ताः॥ 

अनन्तोऽस्य गुणो दिव्यो नास्ति तस्य परिसीमना।
न कश्चिज्जानाति पूर्णं तस्य दिव्यं चरितं नरजनाः॥

नादिर्न चान्तो यस्य प्रभोर्नित्यविभूतिषु।
अनन्तेऽस्मिन् हरेः कीर्तिः प्रवहत्येव मे चेतसि॥

निष्कामकर्मणा नित्यं निष्कामधर्मपालनात्।
लभ्यते स हरिः साक्षान्निष्कामभावनात्॥ 
☆
अनन्तः भगवान्; अनन्तं शास्त्रम्
अनन्तो भगवान् ईशः लीलया तस्य अनन्ता।
ततो नीतिः नियमश्च शास्त्राण्यप्यनन्तताम्॥
★
शास्त्रलोकाचारः
(मुक्त छंद )
यस्य वस्तुनः शास्त्रे नास्ति विवरणम्।
सदाचारेण भवति तत् स्थानपूरणम्।
★
शास्त्रलोकाचारः
यस्य वस्तुनः शास्त्रे विवरणं नास्ति,
तस्य स्थानपूरणं सदाचारेण भवति।
★
शास्त्रेषु पूर्णसत्यस्वरूपम्
[पूर्णसत्यस्य अन्वेषणम्]
(मुक्तछन्दः)
श्रीरामायणे न दृश्यते संपूर्णं सत्यं।
पुराणेष्वपि न विद्यते पूर्णं ज्ञानम्।
विविधकारणैः तानि सर्वाणि आच्छादयन्ति पूर्णसत्यम्॥
★
शास्त्रेषु पूर्णसत्यस्वरूपम्
[शास्त्रातीतं सत्यम्]
 (मुक्तछन्दः)
श्रीरामायणे न दृश्यते संपूर्णं सत्यं।
पुराणेष्वपि न विद्यते पूर्णं ज्ञानम्।
विविधकारणैः तानि सर्वाणि आच्छादयन्ति पूर्णसत्यस्वरूपम्॥
★
धर्मपालनम्
(मुक्तछन्दः)
सर्वे पृच्छन्ति मां धर्मं , “कुतः शिक्षितवान् भवान्?”
अहमुक्तवान्, यत्र दृष्टवानस्मि, तत्र तत्र शिक्षितवानहम्॥
रामोऽप्यागत्य कृतवान् कर्म, कृष्णोऽपि तदनु कृतवान्।
विना कर्मणा विनाऽपि कर्तव्यं, कथं मम धर्मसाधनम्?॥
★
धर्मपालनस्य अवहेलनम्
(मुक्तछन्दः)

वृद्धावस्थायां भक्तिं करिष्यामीति मन्यते अनुचितम्,
यस्मात् कश्चित् न जानाति भविष्यत्कालं च मरणकालं ।

यः धर्मपालने ब्रह्म प्रकृतिभ्यश्च करोति अवहेलनं,
तस्य सर्वं क्रियाकर्म यागयज्ञश्च भवति  निष्फलम्।

यः धर्मपालने ब्राह्मणान् भक्तवृन्दं च करोति असम्मानं, 
जगन्नाथजनार्दनः तस्य प्रति कदापि न भवति प्रसन्नः।
★
धर्मपालनस्यावहेलनम् 
(मुक्तछन्दः)

वृद्धावस्थायां भक्तिं करिष्यामीति मन्यते अनुचितम्,
यस्मात् कश्चिन्न जानाति भविष्यत्कालं मरणकालम्।

यः धर्मपालने ब्रह्मणे प्रकृतिभ्यः करोति अवहेलनम्,
तस्य सर्वं क्रियाकर्म यागयज्ञं भवति निष्फलम्।

यः धर्मपालने सुब्राह्मणान् भक्तवृन्दं च  करोति असम्मानं,
जगन्नाथजनार्दनः तस्य प्रति कदापि न भवति प्रसन्नः।
यज्ञोपवीतम्
शृणुत द्विजगणाः सर्वे सत्यं वचनमुत्तमम्।
यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं शास्त्रसम्मतम्॥

नाभेरधः न यज्ञोपवीतं पतितं स्यात् कदाचन।
धर्मार्थं धारयेत् नित्यं शास्त्रदृष्ट्या द्विजोत्तमः॥

यज्ञोपवीतग्रन्थितत्त्वम्
मुक्त छंदः

यां ग्रन्थिं न धारयति ब्रह्मतत्त्वम् ।
तां ग्रन्थिं मन्यते न शुद्धतत्त्वम्।


यां ग्रन्थिं न धारयति ब्रह्मतत्त्वम् ।
तां ग्रन्थिं मन्यते नाममात्राम् ॥

यज्ञोपवीतग्रन्थितत्त्वम् (सूक्तयः)

१
यज्ञोपवीतस्य ग्रन्थिर्न केवलं सूत्रबन्धनम्।
ब्रह्मस्मृतिधारिणी सा धर्ममार्गस्य चिह्नम्॥

२
बाह्यसूत्रं यदि भवेत् न तु ब्रह्मपरायणम्।
तदा यज्ञोपवीतं स्यात् केवलं नाममात्रकम्॥

३
ग्रन्थौ तत्त्वं यदि नास्ति सूत्रं भवति व्यर्थकम्।
ब्रह्मज्ञानविहीनस्य हि धार्यते चिह्नमात्रम्॥

ॐ परब्रह्मणे नमः।
चतुर्व्यूहरूपिणं परब्रह्माणम् आवाहयामि।

भक्तरक्षणं धर्मोपदेशः
(मुक्तछन्दः)
शृणुत भक्तजनाः, एतत् सनातनं वचनम्।
भक्तात्मनः विपदि तस्य सह कुरु अवस्थानम्।
सान्त्वनां प्रदेहि सदा, न त्यज एनं एकाकिनम्।
निन्दकदुष्टानां कुरु उचितं प्रत्युत्तरम्।
भक्तात्मनः विपदि तं मा त्यज कदाचन।
ब्रह्मादेशं मन्यस्व, तस्य सदा कुरु पालनम्॥
★
भक्तभगवतोः इह लीला
भक्तः सदा सहनशीलः सदा सामाजिकः।
भक्तरक्षकः भगवान् न भवति अशास्त्रिकः।

भक्तधर्मरक्षणार्थं करोति असुरसंहारम्।
भगवतः एतत् इह दैवकर्म सदा अनन्तम्॥
★
भगवदवतारवर्णनम्
भगवतोऽवतारा बहुधा प्रकीर्तिताः,
धर्मसंस्थापनार्थं लोकेऽवतारिताः॥
तेषां तत्त्वरहस्यं गूढं न सुलभं बोधितुम्,
भक्त्या तु दिव्यतत्त्वं हृदि स्फुरति नित्यम्॥

चतुर्व्यूहेषु रूपेषु वासुदेवः परः स्मृतः,
संकर्षणः प्रद्युम्नोऽनिरुद्धश्च अंशावताराः॥
एते हि व्यूहभेदाः दिव्यरूपप्रकाशकाः,
भगवतः स्वरूपस्य भिन्नांशाः प्रकाशकाः॥
तेषामप्यंशरूपाणि लोके विभान्ति नित्यम्,
तानि भगवतः शक्त्या विश्वं बिभ्रति सततम्॥

अन्ये तु गुणावतारा जगति विख्याताः,
सत्त्वादिगुणभेदेन रूपाणि विभ्रताः॥
तेषामपि स्वरूपाणि लोके विभान्ति हि,
लीलया भगवान् विश्वं नित्यं बिभर्ति हि॥
★
भगवत्प्रसन्नता
(मुक्तछन्दः)
यः भक्तः स्तौति भगवतः चतुर्व्यूहरूपम्,
तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा अत्यन्तम्॥

यः भक्तः स्तौति पार्श्वदेवतानां समरूपम्,
तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा सर्वाधिकम्॥

एतदेव हि परमं सत्यं नित्यम्,
सर्वयुगेषु सर्वकालेष्वपरिवर्तनीयम्॥

सर्वकालेष्वपरिवर्तनीयम्=सर्व+ कालेषु + अपरिवर्तनीयम्
★
अवतारागमन-प्रस्थानस्य गूढत्वम्।
जगन्नाथ एव स्वकं जानात्यवतारसमागतम्।
मर्त्यलोकात् प्रस्थानं तस्यैवास्ति सुबोधितम्॥

न ब्रह्मा न च वेदाश्च न देवासुरमानवाः।
केवलमनुमानेन महिमा तस्य अनुभव्यते॥

शास्त्रं साधनं साध्यं च : विवेचनम्।

शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सनातनं सत्यवचनम्।
शास्त्रपठने साध्यस्य साधनस्य च विवेचनम्॥

वेदाः पुराणशास्त्राणि साधनानि, न तु साध्यम्।
परं सत्यं नयन्त्येव तत्त्वदर्शनेन साधकम्॥

न केवलं तु शास्त्राणां ज्ञानं शब्दसमाश्रितम्।
तथ्यसंग्रह एवैत्र न भवेत् ज्ञानमुत्तमम्॥

वेदाः पन्थानमाख्यान्ति, शास्त्रं दीप इव स्थितम्।
पुराणानि प्रकाशन्ते, सत्यं लक्ष्यं सनातनम्॥

ग्रन्थेषु न रमेन्मात्रं, न च विद्याभिमानवान्।
ग्रन्थसारं समादाय तत्त्वं पश्येत् सनातनम्॥

अन्तर्ज्ञानप्रबोधाय तेषां सर्वेषु चेष्टितम्।
ब्रह्मतत्त्वप्रकाशाय शास्त्राणां हि प्रयोजनम्॥

साधनानि हि सर्वाणि, साध्यं ब्रह्म सनातनम्।
साध्यं तु परमं तत्त्वं, ब्रह्म सत्यं निरामयम्॥
इति सनातनधर्मस्य शास्त्रसाध्यविवेचनं सम्पूर्णम्॥
ब्रह्मतत्त्वविहीनग्रन्थजीवगुरुवर्णनम्
(ब्रह्मतत्त्वमहिमा)
यस्य ग्रन्थे न विद्यते ब्रह्मतत्त्वं,
तत् शास्त्रं न भवति पूर्णसत्यम्॥

यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वं,
स जीवः न जानाति पूर्णतत्त्वम्॥

यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,
स न गुरुः, न च पण्डितः 
— इति शास्त्रमतम्॥

यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,
रुद्धमेव भवति तस्य मोक्षद्वारम्॥
★
पूर्णगुरुः
शास्त्रज्ञानसमायुक्तो ब्रह्मतत्त्वविशारदः ।
साधनयोगसमन्वितो ब्रह्मसाक्षात्कृतिदः ॥

शुद्धान्तःकरणोपेतो निर्मलो विगतकल्मषः।
एवंलक्षणसम्पन्नः स एव पूर्णगुरुः स्मृतः॥
★
गुरुपददूषणम्
(मुक्त छंद )
ब्रह्मज्ञानविहीनाश्च शास्त्रज्ञानविवर्जिताः ।
गुरवो भवन्ति क्षणाद् केवलं राजप्रसादात् ॥ 

एवंप्रकाराः गुरवो नाशयन्ति धर्मसमाजम् ।
तेषां ज्ञानोपदेशं च सदैवाहितकारकम् ॥
★
गुरुपददूषणम्
(मुक्त छंद )
ब्रह्मज्ञानविहीनाश्च शास्त्रज्ञानविवर्जिताः ।
गुरवो भवन्ति क्षणाद् केवलं राजप्रसादात् ॥

एवंप्रकाराः गुरवो नाशयन्ति धर्मसमाजम् ।
तेषां  ज्ञानोपदेशं च सदैव अहितकरम् ॥
★
सनातनधर्मस्य भोजनाचारः

अन्नं ब्रह्मेति श्रुतिषु सनातनम्,भोजनं यज्ञरूपमुदाहृतम्॥
शुद्धे मनसि यत्र हि शुद्धमन्नम्,तत्रैव वसति परं ब्रह्म नित्यम्॥
अन्नं ब्रह्मेति श्रुतिषु सनातनम्,भोजनं यज्ञरूपमुदाहृतम्॥
शुद्धे मनसि यत्र हि शुद्धमन्नम्,तत्रैव वसति परं ब्रह्म नित्यम्॥

अथ सनातनधर्मस्य भोजननियमाः।

सनातनधर्मे मांसभोजनं पूर्णतया वर्जनीयम्।
अशुचि-दुर्गन्धयुक्तं भोजनं चापि वर्जनीयम्॥
भोजनात् पूर्वम् इष्टदेवस्य स्मरणं तदर्पणं च कार्यम्।
एषः सनातनधर्मोक्तः सत्यशाश्वतः भोजननियमः।
॥ इति सनातनधर्मस्य भोजनाचारवर्णनं सम्पूर्णम् ॥

★
यज्ञस्य धर्माधर्मविवेकः
(शुभाशुभयज्ञविचारः)

यज्ञः सत्पुरुषैः कार्यो लोककल्याणहेतवे ।
शुभार्थे क्रियमाणोऽयं धर्म इत्यभिधीयते ॥

लोभहिंसादिदोषेण यज्ञो यदि समाचर्यते ।
अधर्मरूपः स ज्ञेयः शास्त्रेषु परिगीयते ॥
★
यज्ञाग्निप्रज्वलनम्

यज्ञेऽग्निप्रज्वलनार्थं घृतमेव प्रदीयते ।
मन्त्रपूतेन विधिना तत्कर्म समाचर्यते ॥

नात्यर्थं घृतमुत्सृजेत् नायथाक्रमतोऽचरेत् ।
शुद्धेन मनसा कर्म धर्ममार्गे प्रशस्यते ॥
॥ अनादेः आदीनां च आहुतिमन्त्रः॥ 
(चतुर्व्यूह-प्रकृति-आहुति-मन्त्राः)

ॐ श्रीजगन्नाथाय नमः॥ ॐ श्रीजगन्नाथाय स्वाहा॥

ॐ श्रीबलभद्राय नमः॥ ॐ श्रीबलभद्राय स्वाहा॥

ॐ श्रीप्रद्युम्नाय नमः॥ ॐ श्रीप्रद्युम्नाय स्वाहा॥

ॐ श्रीअनिरुद्धाय नमः॥ ॐ श्रीअनिरुद्धाय स्वाहा॥

ॐ श्रीप्रकृत्यै नमः॥ ॐ श्रीप्रकृत्यै स्वाहा॥

ॐ सर्वपार्श्वदेवताभ्यो नमः॥ ॐ सर्वपार्श्वदेवताभ्यः स्वाहा॥
★
सत्यधर्ममहिमा
(व्यक्तिकेन्द्रितभाव)
सत्यं वचनं, सत्यस्य पालनम्।
महान् धर्मः, महान् अर्पणम्।
सत्यपथि सत्ये स्थितिः,
स दुर्लभः, सः निर्मलः॥
★
सत्यधर्ममहिमा
(तत्त्वप्रधानभाव)
सत्यं वचनं, सत्यस्य पालनम्।
महान् धर्मः, महान् अर्पणम्।
सत्यपथि सत्ये स्थितिः,
तत् दुर्लभं, तत् निर्मलम्॥
💓
भक्त–भगवान्–भावः
भक्तः महाभावग्राही, भगवान् च तथैव सदा।
प्रेमसम्बन्धो महाभावः, स एव तयोः सदा॥
★
सत्यस्य मौनम् 
(पृथिव्याः यथार्थता)
(मुक्तछन्दः)

न कश्चित् श्रोतुमिच्छति, न कश्चित् सत्यमिच्छति।
सर्वे वक्तुमिच्छन्ति, स्वकथां स्वनाम च॥

न कश्चित् श्रोतुमिच्छति, सर्वे मानगर्विताः।
स्वार्थे मग्नाः जनाः सर्वे, परवाक्यं न शृण्वन्ति॥

आपदि सम्प्राप्तायां तु, सत्यं ज्ञातुमिच्छन्ति।
पूर्वं तु न कश्चिदेव, कदाचन तत्त्वं वेत्ति॥

सर्वे यशःप्रचारेण, स्वनाम विस्तारयन्ति।
सत्यं तु नाङ्गीकुर्वन्ति, परवाक्यं न शृण्वन्ति॥

सत्यं तिष्ठति मौनेन, गर्वेणावृतचेतसाम्।
एषा लोके कठोरेव, पृथिव्याः यथार्थता॥

यः शुद्धात्मा स एवैतत्, जन्मनैव वेत्ति हि।
अन्ये मोहान्धचेतसः, न जानन्ति एव हि॥ 
★
सत्योपासना
पूजायां नास्ति कालोऽत्र, न घंटानिनदः आवश्यकः।
न मन्त्रजपो न बाह्यकृत्यं, भाव एव ह्यावश्यकः॥

न पश्यति भगवान् द्रव्यं, न हेमावरणभूषणम्।
हृद्गूढभक्तिमेव पश्यति, शुद्धमानसपूजनम्॥
☆
अजपाजपः
प्रथमं वाचिकजपः सुस्पष्टो मनोहरः ।  
शब्दान् प्रत्यक्षतो वेत्ति निरन्तरस्मृतिपरः ॥  
ततः शनैः शनैरन्तर्मन्त्रः स्वयं निनादति ।  
न यत्नोऽत्रावशिष्यते सुखपूर्णं प्रवर्तते ॥  

मन्दं मन्दं प्रवृत्तोऽयं न ममाधिपतिः क्वचित् ।  
मानसोऽयं जपः स्वाभाविकः सुसमाहितः ॥  
वातवेग इवायं तु स्वयमेव प्रवर्तते ।  
वनान्तरेषु सङ्गीतमिव शान्तं निराकुलम् ॥  

अन्ते कर्तृत्वभावोऽयं क्षीणो भूत्वा प्रकाशते ।  
निःशब्दा निश्चला प्रज्ञा चिदानन्दघना भवेत् ॥  
प्राणस्पन्दः स्वतः सूक्ष्मः कुण्डलिन्याः प्रवर्तते ।  
अनाहतनिनादोऽयं हृदि मन्त्रज्योतिरव्ययम् ॥
★
शङ्खनिनादः शङ्खध्वनिः
(मुक्तछन्दः)
शङ्खनिनादः परं पवित्रं, शुभदं च आनन्दवर्धकम्।
अधर्मशोकभीतानां, तमसां च विनाशकम्॥

शङ्खध्वनिः शुभो भवतु, नरनार्योः सम्मिलनम्।
विष्णोः पूजाविधौ पुण्यं पापनाशनम् उत्तमम्॥

न स्त्री न च नरः भेदः धर्मे सत्ये च कर्मणि।
शङ्खध्वनिः सदा कार्यः नारायणप्रेमणि॥
★
शङ्खनिनादः शङ्खध्वनिः
(मुक्तछन्दः)
शङ्खनिनादः परं पवित्रं, शुभदं चानन्दवर्धकम्।
अधर्मशोकभीतानां तमसां च विनाशकम्॥

शङ्खध्वनिः शुभो भवतु, नरनार्योः सम्मिलनम्।
विष्णुपूजाविधौ पुण्यं पापनाशनमुत्तमम्॥

न स्त्री न च नरः भेदः धर्मे सत्ये च कर्मणि।
शङ्खध्वनिः सदा कार्यः नारायणप्रेमणि॥


॥ श्रीनारायण परमब्रह्म महास्तोत्रम् ॥

यः सत्यः धर्ममूर्तिश्च सच्चिदानन्दविग्रहः।
स देवः सर्वलोकानामादिदेवः सनातनः॥
यः सृष्टिस्थितिसंहारकारणं विश्वपालकः।
स एव नारायणो देवः परब्रह्म सनातनः॥

यः ज्योतिः परमं दिव्यं तेजोराशिः सनातनः।
सर्वविद्यानिधानश्च परमात्मा निरञ्जनः॥
यः पूर्णः सर्वभूतेषु सर्वव्यापी निरामयः।
स एव भगवान् विष्णुर्नारायणः सनातनः॥

यः सृष्टिस्थितिसंहारकर्ता विश्वस्य कारणम्।
सर्वेन्द्रियनियन्ता च सर्वदुःखविनाशनः॥
यः सर्वात्मा परमः पुरुषः सर्वव्यापी सनातनः।
स एव नारायणो देवः परब्रह्म निरञ्जनः॥

यः कमलनयनः श्रीमान् भक्तवत्सल ईश्वरः।
सर्वेषां हितकर्ता च सर्वलोकैकपालकः॥
यः भक्तानां परित्राता शरणागतवत्सलः।
स एव नारायणो देवः त्रिभुवनैकनायकः॥

यः वेदान्तविदां श्रेष्ठः सर्वतत्त्वप्रकाशकः।
धर्मसंस्थापनकर्ता सर्वलोकैकपालकः॥
यः सत्त्वसम्पन्नो नित्यः सर्वज्ञः सनातनः।
स एव नारायणो देवो जगन्नाथो जनार्दनः॥

यः प्रभाकररूपश्च सूर्यकोटिसमप्रभः।
सर्वलोकैकनाथश्च विश्वरूपः सनातनः॥
यः मोक्षदाता लोकानां सर्वभूतहिते रतः।
स एव नारायणो देवो जगन्नाथो जनार्दनः॥

इति श्रीनारायणपरमब्रह्ममहास्तोत्रम् सम्पूर्णम्।

शङ्खनादमहिमा।
(मुक्तछन्दः)
उद्घोषोऽयं शङ्खनादस्य दैविको पुण्यवर्धनः।
नारायणस्य प्रीत्यर्थम् उद्घोषयेत् शङ्खनादम्॥

नास्ति धर्मे स्त्रीपुंसोर्भेदभावः कदाचन।
सर्वे समत्वभावेन कुर्वन्तु शङ्खनादम्॥
★★
भगवान
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण संस्थितः।
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स श्रीभगवान् स्मृतः॥

यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण।
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स हि कथ्यते श्रीभगवान्॥
भगवद्विषयकभ्रमनिवारणम्।

शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।
यः कृष्णः स एव रामः, स एव श्रीपुरुषोत्तमः।

शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।
स एव श्रीजगन्नाथः, स एव श्रीनारायणः।

कस्मादपि कारणात् मा भवत भ्रमितम्।
श्रीजगन्नाथं हृदि धारयत, भवतु सदा निश्चितम्।

स एव करुणावतारं संसारसारं त्रितापहरम्।
सर्वे जनाः प्रपश्यन्ति त्वां जगन्नाथं जनार्दनम्॥

भक्तहृदये वससि नित्यं करुणासागरम्।
परब्रह्मेति वेदान्तविदां मतमुत्तमम्॥

सांख्यविदः प्रपश्यन्ति त्वामेव परमेश्वरम्।
त्वां परमं पुरुषं प्राहुः पाञ्चरात्रज्ञकाः उत्तमम्॥

पतञ्जलिः सिद्धगणाः त्वां महापुरुषम्।
मीमांसकसमूहः विदुस्त्वां धर्मस्वरूपं॥

सर्वशास्त्रविदां नाथ त्वमेव परमं ध्रुवम्।
ते केवलं भजन्त्येनं लभन्ते मुक्तिं मोक्षपथम्।
☆
ईश्वरस्य समदृष्टिः
ईश्वरस्य समीपे नास्ति कश्चित् भेदभेदता;
सर्वे जनाः तस्य समीपे समाना एव सदा।
☆
मानवेषु समदृष्टिः समभावश्च।
(मुक्त छंद )
कः ईश्वरः कः मनुष्यः इति विज्ञातुं दुष्करम्।
तस्मात् सर्वेषां प्रति स्नेहः सम्मान एव  कर्तव्यम्।
☆
मानवेषु समदृष्टिः समभावश्च।
(मुक्त छंद )
कः ईश्वरः कः मनुष्यः इति ज्ञातुं दुष्करम्।
तस्मात् सर्वेषां प्रति स्नेह-सम्मानमेव कर्तव्यम्।

★
भगवतत्त्वविवेचनम्
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण,
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्मेति कथ्यते भगवान्॥

यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान् जगतः कारणं नियन्ता च,
स ईश्वरः स एव भगवान् परमब्रह्मादिदेवः सर्वेश्वरः॥
★
निराकार ब्रह्म-साकारब्रह्म साधना

अरूपं शान्तमदृश्यं, मनसोऽपि परं तत्त्वम्।
न रूपं न च नामास्ति, केवलं ब्रह्म नित्यम्॥ 

न दृश्येन्द्रियगोचरे, न तिष्ठति तत्र चित्तं।
चलति विषयमार्गेषु, छायास्वेव वारं वारं॥

कथं गृह्णात्यनन्तं, यः जानाति स्पर्शदृशा।
देहबद्धो हि जीवः, समीपं वाञ्छति सदा॥

तस्मात् सन्तो वदन्ति, सौम्यया वाचा पुनः।
रूपः सेतुर्भवेद् हृदि, भक्तेर्मार्गप्रदर्शकः॥

नामरूपे समारभ्य, चित्तं शान्तिं निगच्छति।
सेवया प्रेमयुक्त्या, तदेकत्वं प्रपद्यते॥ 

न केवलं शिलामात्रं, प्रतिमा भावसूचिका।
अरूपस्य प्रवेशाय, सा भवेदेव साधिका॥ 

रूपादारभ्य मार्गः, अरूपे परिणीयते।
भयसंशयविहीनः, आत्मा तत्रैव लीयते॥

तस्मात् रूपं समाश्रित्य, भावभक्तिं विवर्धय।
ततः शान्ते मनसि, ब्रह्मस्पर्शोऽनुभूयते॥ 
★
शून्यसाधना
(मुक्त छंद)
शून्ये शान्ते चित्तमिदं विलीयते,
मौनप्रकाशे स्वयमेव लीयते।
नास्ति स्वभावो न च कश्चिदाश्रयः,
शून्ये विलीयते स्वतत्त्वमिदं॥

यत्र स्वात्मप्रभा केवलमेव दीप्यते,
तत्र परमं हि तत्त्वं शून्यस्वरूपे॥

विमुक्तविकारं निरहं निरञ्जनं,
निर्लेपभावं विभाव्यते सततम्।
शून्यसाधनं विमुक्तविकारकं
साधकानां कृते सर्वोत्तमम्॥
★
सत्यः
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः,
स एव परमात्मा परं ब्रह्म भगवान् हि सत्यम्॥
★
सत्यः
यः स्वयं-संपूर्णः स्वयं-सिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः,
स एव परमात्मा पूर्ण-ब्रह्म स एव भगवान् हि सत्यम्॥
★
सनातनधर्मस्य प्रथमः सोपानः

(The First Step of Sanatana Dharma)

प्रथमं सत्पुरुषो भव, ततः सर्वकर्माण्याचर।
कामक्रोधलोभवर्जितः, दयामार्गे सदा स्थितः॥

हत्याहिंसाविनिर्मुक्तः, धर्ममार्गे दृढस्थितः।
लोकहिते सदा युक्तः, सत्ये नित्यं प्रतिष्ठितः॥

दयाशीलसमायुक्तः, न्यायमार्गे व्यवस्थितः।
एषः सनातनधर्मस्य, प्रथमः सोपानः स्मृतः॥
★

सनातनधर्मस्य द्वितीयः सोपानः

(The Second Step of Sanatana Dharma)

प्रथमं निष्कामकर्म स्यात्, द्वितीयं तत्त्वज्ञानार्जनम्।
तृतीयो भक्तियोगश्च, चतुर्थं आत्मप्रकाशकम्॥

कर्मयोगेन चित्तशुद्धिः, ज्ञानयोगेन ज्ञानार्जनम्।
भक्तियोगेन भक्तिप्राप्तिः, जीवहिते श्रेष्ठा गतिः॥

सर्वे मार्गाः लक्ष्यन्ते, लभ्यते मोक्षः स्यात्।
एषः सनातनधर्मस्य, द्वितीयः सोपानः स्मृतः॥
★
कर्मधर्मद्विपक्षेण जीवस्य गतिः
[ईश्वरप्राप्त्युपायः]
(मुक्तछन्दः)

यथा पक्षी द्वाभ्यां पक्षाभ्यां गच्छत्यन्यं स्थलम्।
तद्वज्जीवः कर्मधर्माभ्यां गच्छत्यन्यं जीवनपथम्॥

यथा ज्ञानबलात् पक्षी दृढविश्वाससंयुतः।
प्राप्नोति स्वप्रियं स्थानं निश्चलधिया युतः॥

तथा जीवः निष्कामकर्मधर्मपरायणः।
ज्ञानयोगेन संयुक्तः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः॥

प्रेमभक्त्यानुसेवया प्राप्नोति परमं पदम्।
परमानन्दमाप्नोति ईश्वरस्य दिव्यं धाम॥

★
धर्मदुरुपयोग-धर्मदूषणम्
(मुक्तछन्दः)

यः करोति धर्मेण व्यापारं, तस्य जीवनं केवलं असारम्।
यः करोति धर्मेण दर्पं, स तु अज्ञानी मूर्खसमः॥

यः करोति लोकदर्शनार्थं धर्मं, तस्य धर्मः व्यर्थं कर्म।
यः इच्छति धर्मं नियन्तुं, स अज्ञानी एव मूर्खसमः॥

यः वदति धर्मं केवलं वचनेन, नाचरति कर्मणा किञ्चित्।
तस्य वचनं निरर्थकं ज्ञेयं, शुष्कवृक्षफलमिव निश्चितम्॥

यः धर्मनाम्ना करोति हिंसां, स्वार्थ-सिद्ध्यर्थमेव नित्यं।
स अधर्मी धर्मवेषधारी सन् लोकान् मोहयति-एतदेव सत्यं॥

धर्मो न केवलं शास्त्रं, न च केवलं व्रतपूजनम्।
यत्र भक्तिभावः सत्याचारश्च, स एव धर्मः शाश्वतः॥
★
धर्मप्रदूषणनिवारणम्
(मिथ्यैश्वरदोषः)
(मुक्तछन्दः)
ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः काले काले निर्मीयन्ते अनेकाः मिथ्यैश्वराः ।
ब्रह्मणं च अंशब्रह्मणं च न जानन्ति, मुखाद् हरिम् ईश्वरं वदन्ति ॥

ब्रह्मणा सृष्टाः एते जीवाः पुनः पुनः कुर्वन्ति धर्मस्य प्रदूषणं ।
भगवान् पूर्णब्रह्म एतत् पापं यथाकालं करोति मूलच्छेदं  ॥
----------------------------------
ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः = ब्रह्मा द्वारा रचे गए जीव।
★
स्वयमेवेश्वरत्वभ्रमः
(मुक्तछन्दः)
ब्रह्मा रचयति विचित्रान् नरान्,
ये स्वयं वदन्ति “अहं नारायणः”।
न जानन्ति यथावत् ब्रह्मतत्त्वम्,
अज्ञानतः वदन्ति “स्वयमेव परमेश्वरः”॥

दर्शयन्ति शास्त्राणि, वदन्ति सत्यम्,
“अहमेव ईश्वरः, केवलं ममैव सत्यम्”।
वदन्ति “वयं ज्ञानी, वयं भगवान्”,
अन्ये सर्वे नश्वराः, ते अज्ञानिनः॥

★
अध्ययन-प्रचार-अध्यापन
अधिकारनीतिः
(मुक्तछन्दः)
सर्वेऽपि शास्त्रं पठितुं समर्हाः,
न जातिभेदो न च लिङ्गवर्जाः।
न जन्मना कश्चन वर्जनीयः,
सत्यस्य मार्गेऽधिकारयोग्यः॥

यो बोधयेद् अन्यजनं हि सम्यक्,
तस्यास्ति ज्ञानं यदि सुसम्यक्।
अज्ञानयुक्ता कथिता हि वाचः,
नयन्ति लोकान् विपथं भ्रंशम्॥

तस्मात् सनातनधर्मोऽयं ब्रूते,
न सर्व एवोपदिशन्ति शास्त्रे।
येषां तु ज्ञानं विशदं विमुक्तं,
ते एव लोकाय प्रदिशन्ति मार्गम्॥
★
शास्त्रार्थबोधयोग्यता
शास्त्रार्थबोधाय विवेकयुक्ता
सूक्ष्मा बुद्धिर्विज्ञानयुक्ता ।
युक्तिप्रधाना प्रबुद्धा बुद्धिः
तद्विना न सिद्ध्येत् गूढार्थगतिः॥
नामतत्त्वदृष्ट्या देवतत्त्वस्य अन्यतत्त्वानां च
 दार्शनिकं विवेचनम्।

शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।
कथं कुर्यामः देवीदेवतानां लक्षणानाम् अनुमानम्?

परब्रह्मप्रदत्तानां नाम्नाम् उत्तमेन विश्लेषणेन।
ज्ञायते नित्यलोकस्य तत्त्वमाहात्म्यं स्पष्टरूपेण॥

शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।
कथं कुर्यामः देवीदेवतानां लक्षणानाम् अनुमानम्?

परब्रह्मप्रदत्तानां नाम्नाम् उत्तमेन विश्लेषणेन।
ज्ञायते नित्यलोकस्य तत्त्वमाहात्म्यं स्पष्टरूपेण॥

एतत् सनातनधर्मस्य सर्वविदितं सामान्यज्ञानम्।
युगे युगे देशे देशे सर्वत्र नित्यरूपेण विद्यमानम्॥

तथान्यलोकदेवानां प्रदत्तानां नाम्नाम् उत्तमेन विश्लेषणेन।
ज्ञायते तल्लोकस्यापि तत्त्वमाहात्म्यं यथार्थरूपेण॥

एतत् सनातनधर्मस्य सर्वविदितं सामान्यज्ञानम्।
युगे युगे देशे देशे सर्वत्र नित्यरूपेण विद्यमानम्॥

एतत् सनातनधर्मस्य सर्वविदितं सामान्यज्ञानम्।
युगे युगे देशे देशे सर्वत्र नित्यरूपेण विद्यमानम्॥


शास्त्राध्ययननीति।
गुरुपादाम्बुजयोगेन शास्त्रमध्येत न संशयः।
यथा प्रदीप्तदीपः तमो नाशयति तत्त्वतः॥
निहत्य मोहजालं गुरुः सत्यं तत्र न संशयः।
शास्त्रार्थसमीक्षया तेन मोक्षमार्गः प्रसस्तय॥
★
भिक्षायाचनं
भिक्षायाचनं दानं न हि गृह्णीयात् कदाचन।
ऋणी हि भवति संसारे मानवः दानग्रहणेन॥
अन्त्य एव विकल्पोऽयं, न धर्म्यः स कदाचन।
स्वकर्मणा वर्तेतैव न याचनवृत्तया कदाचन॥

दानग्रहण–परधनग्रहणनीतिवचनम्

शृणुत भक्तजनाः एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
अकारणम् अप्रयोजने परधनग्रहणं न विधेयम्।

बुद्धि–विद्या–श्रमैरेव धनोपार्जनं कर्तव्यम्।
एष एव सनातनधर्मस्य सत्यः सनातननियमः।

अकारणम् अप्रयोजने दानग्रहणं न विधेयम्।
असमर्थतायां, धर्मसङ्कटे एव, दानग्रहणं समीचीनम्।
एष एव सनातनपरम्परायाः वास्तविकः सत्यनियमः॥

अथ दानग्रहणयोग्यता-विवेचनम्।  

सद्गुणैः शीलसम्पन्नो दरिद्रो दम्भवर्जितः।  
सत्चरित्रो अल्पेन सन्तुष्टः स एव ईश्वरभक्तः॥
एवं गुणसमायुक्तो सज्जनो नित्यं प्रशस्यते।
स दानग्रहणयोग्यः धर्मविद्भिः प्रकीर्त्यते॥

दुष्टाचारोऽलसो मूढो दम्भयुक्तोऽधमः स्मृतः।
अविद्वान् धर्मविमुखश्च सततं पापकर्मरतः॥

एवं गुणविहीनो यः स दानप्रतिग्रहेऽयोग्यः।
तस्मै दत्तं वृथा ज्ञेयं धर्मविद्भिः प्रकीर्तितम्॥

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
अकारणम् अप्रयोजने परधनग्रहणं न विधेयम्।

★

ज्ञानदाननीतिः - नियमः
(मुक्तछन्दः)
यो यावद् ज्ञानधारणसमर्थः स्यात्,
तस्य तावत् ज्ञानं स्वाभाविकं भवेत्।

यो यदा यावत् ज्ञानलाभयोगः स्यात्,
तस्मै तु ज्ञानदानमेव कर्तव्यम् सदैव॥

भिन्नोऽयं व्यवहारः सदाऽपि परिहर्तव्यः,
अनिष्टफलत्वात् स परिगृहीतः परिहर्तव्यः।

यः सदा ज्ञानकामः प्रणतः समर्थः प्रयत्नवान्,
तस्मैव ज्ञानं देयं नान्यस्मै कदाचन॥

एष नूनं संसारस्य नित्यो नियमः।
★
बालगोपालेन ईश्वरलाभः
(मुक्तछन्दः)
मानवो धर्मं कर्म च न जानन्नपि गृहे स्थापयति बालगोपालम्।
चिन्तयन्ति ते,बालगोपालस्य सेवया एव  प्राप्स्यन्तीति परं पदं।

धर्मं वदति वारं वारं,ईश्वरप्राप्तौ प्रथमं शुद्धं मनोऽवश्यकम्।
निष्कामं कर्म,निष्कामो धर्मो,भक्तिर्भक्तसम्मानश्च  प्रयोजनम्॥
★
सत्यज्ञानम्
सर्वस्य जगतः कर्ता, जीवनस्य परं पदम्।
आनन्दस्यैकनिधिः सः, ब्रह्मतत्त्वं सनातनम्॥

सर्वभूतधारकः देवः, जगत् पोषयते नित्यम्।
निःशब्दकृपायुक्तः सः, सर्वं ददाति निरन्तरम्॥

यत्र सर्वे प्रवाहाः स्युर्, लयं यान्ति निरन्तरम्।
रूपातीतं परं तत्त्वं, स्वप्नतुल्यं जगत्त्रयम्॥

यः जानाति हृदि स्वस्य तत्त्वमेतत् सनातनम्।
स एव ज्ञानवान् लोके, पूर्णत्वं लभते ध्रुवम्॥
★
उत्तमा योनि: तथा ज्ञानप्राप्तिः
(मुक्तछन्दः)
यः आत्मा वारं वारम् उत्तमां योनिम् आप्नोति,
सः जीवनकाले उत्तमं गुरुं प्राप्नोति।। 
सः निश्चयेन ज्ञानवान् भवति।
☆

॥ जलबिन्दोः जीवात्मनश्च दिव्या यात्रा ॥
॥ Jalabindoh Jivatmanashcha Divya Yatra ॥

सिन्धोर्जलेभ्यः सम्भूताः, जलबिन्दवो विशुद्धाः।
रविकिरणैः समुन्नीताः, गगने यान्ति निर्मलाः॥

भानुतेजःप्रभावेण, ऊर्ध्वं यान्ति जलनिधेः।
वाष्परूपं समासाद्य, सञ्चरन्ति नभस्तले॥

केचिद् मेघाः समुद्रान्ते, केचिद् यान्ति दिगन्तरम्।
वायुवेगेन नीयन्ते, गिरिशृङ्गेषु यान्ति स्वयम्॥

केचिद् वर्षन्ति धाराभिः, केचिद् यान्ति दिशान्तरम्।
विस्तीर्णे नभसि तेषां, विचित्रं भवति गमनम्॥

केचिद् वर्षन्ति भूतले, केचिद् पतन्ति पादपे।
केचिद् बिन्दवो विश्राम्यन्ति, तिष्ठन्ति धरणीतले॥

केचिद् भूमौ विलीयन्ते, केचिद् गर्भे निमज्जन्ति।
केचिद् नद्यः सागरं प्राप्य, स्वगृहं पुनरागच्छन्ति॥

यथा सागरसमुद्भूताः, जलबिन्दवो विशुद्धाः।
तथा परमात्मसम्भूताः, जीवात्मानो हि शाश्वताः॥

यथा बिन्दोः गतिर्भिन्ना, तथा जीवस्य जीवनम्।
सुखदुःखैः समायुक्तं, विचित्रं कर्मबन्धनम्॥

कश्चिद् याति सुखं मार्गे, कश्चिद् दुःखमवाप्नुयात्।
कश्चित् तिष्ठति मार्गेऽस्मिन्, कश्चिद् गन्तव्यमाप्नुयात्॥

बिन्दोः यात्रा जलस्य यात्रा, जीवस्य यात्रा मोक्षप्राप्तिः।
एकस्य गन्तव्यं सागरः, अन्यस्य परमात्मप्राप्तिः।

★
बालगोपालेन ईश्वरलाभः
(मुक्तछन्दः)
मानवोऽजानन् धर्मं कर्म च गृहे स्थापयति बालगोपालम्।
चिन्तयन्ति ते, बालगोपालस्य सेवया एव प्राप्स्यन्ति परं पदम्।

धर्मं वदति वारं वारम्, ईश्वरप्राप्तौ शुद्धं मनः प्रथमम् आवश्यकम्।
निष्कामं कर्म, निष्कामो धर्मः,भक्तिः भक्तसम्मानश्च परमं साधनम्॥
★
स्वप्न-मरण-आत्मतत्त्वम्
(मुक्तछन्दः)

यदा निर्गच्छत्यात्मा देहात् न कश्चिद् वेद तदा।
न कम्पः नापि चिह्नः स्यात् शान्ते देहे स्थिते सदा॥

निशब्दं याति दूरं स यत्र प्राणो न गच्छति।
अदृष्टोऽज्ञातमार्गेण मृत्यु-पन्थानमृच्छति॥

पुनर्यदा प्रविशत्येष देहं मृत्तिकामयं पुनः।
तदा वेदना समुत्पन्ना चेतना जायते निश्चितः॥

स्पन्दते जागरूकं देहं जीवनं स्वं प्रपद्यते।
वेदना सूचयत्येव आत्मनः सन्निधिं ध्रुवम्॥

अतः मूढमिदं मनो न सर्वं सत्यमीक्षते।
स्वप्नमायाविलासेन भ्रान्तिमेव प्रसूयते॥

विवेकेन विचिन्त्यैतत् सत्यं मिथ्यां च भेदय।
क्षणभङ्गुरेऽस्मिन् लोके आत्मयात्रां निरीक्षय॥


सनातनधर्मस्य जन्म-मरण-तत्त्वविवेचनम्।

शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।
सर्वजीवानां सूक्ष्मदेहस्य स्थूलदेहस्य च विवेचनम्।

भूमिर्जलं तथाग्निश्च गगनं च समीरणः ध्रुवम्।
एतत् पञ्चभूतविनिर्मितं जीवानाम् स्थूलशरीरम्॥

मनो बुद्धिः पञ्चप्राणाश्च पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि स्वयम्।
पञ्च कर्मेन्द्रियैः सह संयुक्तं भवेत् सूक्ष्मशरीरम्॥

यदा स्थूलशरीरं कस्मात् कारणात् भवति अकर्मण्यम्।
तदा सूक्ष्मशरीरं आत्मना सह तत्क्षणमेव त्यजति स्थूलशरीरं ध्रुवम्।

अस्मिन् प्रक्रियायां जीवस्य मृत्युः न भवति, इति निश्चितम्।
एवमेव एकयात्रायाः अन्तो नूतनयात्रायाश्चारम्भो भवति, इति ध्रुवम्॥

शृणुत, भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनवचनम्।
सर्वजीवानां जन्ममृत्योः यथार्थतत्त्वस्य च विवेचनम्।

जीवनं अस्थायिगृहमिव, त्याज्यम् एकदिनम् ध्रुवम्।
मृत्योराज्ञां निवारयितुं, न किमप्यस्ति समर्थम्॥

पिता माता सुहृद् बान्धवाः, यावज्जीवं सहचराः नित्यं,
अन्ते सर्वान् विहायैव, एकाकी गन्तुमर्हसि ध्रुवम्॥

तस्मात् कारणात् स्वजनस्य परस्य वा मृत्यौ कदापि न विषण्णो भवेत्।
जगत्-नियमानुसारं यस्य मृत्युर्भवति, तस्य जन्म पुनर्भवेत्॥

एतत् स्मृत्वा, अविद्यया मोहितः सन् कदाचित् न भवेत् विषण्णः।
मनसि धारयत: यस्मै त्वं विषण्णः, सः परजन्मनि स्वकर्मसु मग्नः।
इति सनातनधर्मे जन्म-मृत्योः यथार्थतत्त्वस्य विवेचनं सम्पूर्णम्।

जन्ममृत्युः (सत्यम्–मिथ्या)
(मुक्तछन्दः)

जीवस्य लोकेऽस्मिन् जीवनं पूर्णतया मिथ्या।
मरणानन्तरं सः जानाति लोकेऽस्मिन् सत्यम्॥

जीवस्य लोकेऽस्मिन् जीवनं केवलं स्वप्नम्।
मरणानन्तरं तत् भवति जाग्रतावस्थायां स्थितम्॥

तस्मात् जीवने सदा कर्तव्यं सदाचारं च सत्कर्म॥
अन्यथा मरणानन्तरं प्राप्नोति महद्दुःखकष्टम्॥
----------------------------------------
नैवं मन्वीत - ‘अमृतोऽहम्, अतः मां कश्चिन्न हन्ति’ इति;
आत्मस्रष्टा तु ईश्वर आत्मानं नाशयितुं प्रभवति ॥

नैवं मन्वीत - ऐसा न सोचे।
अमृतोऽहम् - मैं अमर हूँ।
अतः- इसलिए।
मां कश्चिन्न हन्ति - मुझे कोई नहीं मार सकता।
आत्मस्रष्टा तु ईश्वरः - परन्तु आत्मा के रचयिता ईश्वर।
आत्मानं नाशयितुं प्रभवति - आत्मा का नाश करने में समर्थ है।

जीवस्य मनसः वचनम्
(जीवमनःकथा)
मुक्तछन्द
अहं जीवो भ्रमन् लोके कर्ममार्गेण चालितः।
न मे जातिर्न मे धर्मो न कुलं नापि निश्चितम्॥

जन्मजन्मान्तरं याति कर्मवायुवशानुगः।
नानारूपधरो जीवो नान्तमस्य गतौ लभेत्॥

कदाचित् मानवो भूत्वा नभः पश्यामि विस्मितः।
कदाचित् पशुरूपेण वृत्त्या तिष्ठामि वञ्चितः॥

पुनर्मानुषतां याति कालचक्रप्रवर्तितः।
नानारूपाणि धारयन् संसारार्णवे वर्तते॥

देशाद् देशं प्रव्रजामि न कश्चित् मे स्थिरं गृहम्।
अयं विश्वपथो दीर्घो न कदापि मम स्वगृहम्॥

कथं ब्रूयामहं गर्वात् “अयं धर्मो ममैकतः”?
यदा जीवाः सहस्रेषु पन्थान् यान्ति नानातः॥

यावत् सत्यं न पश्यामि जन्मबन्धविवर्जितम्।
न मे जातिर्न मे धर्मो न देशो न सुहृदः मम॥
★
कालधर्मः
सृष्टि-स्थिति-प्रलयः भवति नित्यं,
इत्यस्य संसारचक्रस्य नियमः।
ब्रह्मा सृष्टिं करोति नित्यम्,
विष्णुः पालयते जगतः सुखम्।
कालः प्रलयं करोति च नित्यम्,
इत्यस्य संसारचक्रस्य नियमः।
★
कालचक्रम्-समयचक्रम्
(मुक्तछन्दः)
स्वयं श्री जगन्नाथः कालरूपेण तिष्ठति ।
दुष्टानां निग्रहं कृत्वा धर्मसंस्थापनं करोति ॥

कालचक्रं स्वसमये, स्वमार्गेणैव धावति।
कालः प्रतीक्षां न करोति, स्वनियमं न त्यजति॥

देवा देव्यश्च सृष्टिश्च, कालं नित्यं प्रतीक्षते।
स एव नियतेः मूलं, सर्वं नियम्य प्रवर्तते॥

नक्षत्रगणसंयुक्ताः कालचक्रे प्रवर्तिनः
ईशाधीना भवन्त्येते, न स्वेच्छावशचालिनः॥

नित्यं चरत्येष समयः, कालचक्रं विचित्रकम्।
यस्य प्रभावे जायन्ते, भूतानि च यान्ति च लयम्॥

न कश्चिद् लभते सिद्धिं कालेन विना क्वचित्,
न कश्चिद् वर्धते लोके कालेन विना क्वचित्॥ 

काले बीजं प्रसूयते, काले पुष्पं प्ररोहति,
काले फलमवाप्नोति, काले सर्वं प्रवर्धते॥

केचित् शीघ्रं प्रकाशन्ते, केचित् शनैः प्रवर्धन्ते,
न कालः कञ्चन बाधते, स्वमार्गेणैव प्रवर्तते॥

यदा समयः समायाति, तदा भाग्यं प्रबुध्यते,
अकाले कृतमप्यर्थं निष्फलं सम्प्रपद्यते॥

कालचक्रं प्रवर्तते, सुखदुःखसमागमे।
अज्ञा‍निनो न जानन्ति, तस्मिन् चक्रे भ्रमन्ति ते॥

★
अहंकारदोषः
(मुक्तछन्दः)
अहंकारो महादोषः, सहिष्णुता परो गुणः।
अहंकारे हता लङ्का, अतिदर्पे पतन्ति नराः॥

मदान्धः पतति सर्वत्र, धर्मेणैव सुखं भवेत्।
विनयेन सदा शान्तिः, धर्मयुक्तः सदा जयति॥
★
जीवस्वभावदोषः
(मुक्तछन्दः)
जीवः सहजं न इच्छति श्रोतुं सत्यधर्मम्।
जीवने सुखस्याशया करोति धर्मकर्मम्॥

यत्र जातो जीवोऽयं तदेव जगदिच्छति।
तत्रैव मोहान्नित्यं स्वजीवनमवस्थापयति॥

सर्वैरेव पीडितोऽस्मीति मन्यतेऽज्ञानविह्वलः।
परान् सर्वान् विरोधिनः पश्यत्यन्धोऽविवेकबलात्॥

न जानाति पूर्वकर्म स्वजीवनविनिर्मितम्।
न वेत्ति दैवनीतिं तु सर्वलोकनियामिनीम्॥

बान्धवान् स्वजनांश्चैव सर्वस्वमिति मन्यते।
मायाजालेन बद्धः सन् तत्रैव हि निमज्जति॥

विस्मृत्य दिव्यसंदेशं योजनाः कुरुतेऽनिशम्।
संसारार्थे निमग्नोऽयं न पश्यति परं पदम्॥

एष दोषो महान् जीवस्य भ्रमकारकः।
विस्मरत्यात्मनः कर्म सर्वबन्धविनाशकम्॥
★
न तुलनम् कदाचन
(मुक्तछन्दः)

न हि द्वौ जीवौ समरूपौ कदाचन,
न हि द्वे जीवने समरूपे कदाचन॥

न हि मार्गौ द्वौ समानौ कदाचन,
स्वमार्गे गच्छति जनः प्रतिदिनम्॥

भिन्नाः कथाः सुखदुःखसमन्विताः,
न कदापि ताः भवन्ति समरूपाः॥

केचित् शनैः यान्ति, केचित् च शीघ्रम्,
भिन्नजीवाः दर्शयन्ति स्ववैभवम्॥

स्वकाले प्रस्फुरति जीवः स्वरूपम्,
शान्तचित्तः स्वगीतं गायति स्वयम्॥

मा तुलय, मा विषीद कदाचन,
स्वजीवनं वहति दैवात् सुस्थितम्॥
★
तृष्णादोषः (तुलना-इच्छा-संबन्धः)
(मुक्तछन्दः)

परद्रव्ये दृष्टिपाते, जायते तृष्णा मनसि।
तुलनाया प्रवाहेण, नश्यति शान्तिः मनसि॥ 

अन्येषां वैभवं दृष्ट्वा, वर्धते कामना दृढा।
स्वसन्तोषं परित्यज्य, धावति चित्तं दृढा॥

तुलना दुःखहेतुः स्यात्, तृष्णा दुःखस्य कारणम्।
एतयोः सङ्गमेनैव, भवति क्लेशकारणम्॥

यः त्यजेत् तुलनां लोके, सन्तोषं धारयेत् हृदि।
तस्य नश्यति तृष्णैव, शान्तिः वसति हृदि॥ 
☆
जीवस्य अन्त्यप्रार्थना
(मुक्त छन्द)
मम शक्तिरियं क्षीणा, आशाप्यन्ते समाप्ता।
अन्ते सर्वं विनष्टं मे, नाथ त्वां शरणागतः॥

जन्मऋणं समाप्याहं त्वामहं ह्वये नाथम्।
कोले गृहाण मां दीनं, त्वं करुणामयः प्रभो॥

अस्मिन् लोके न कोऽप्यस्ति सत्यस्नेहपरायणः।
न कश्चिदिह जानाति प्रेम्णो मार्गमनन्तकम्॥

यत्र शुद्धः स्नेहभावो नित्यं मधुरसञ्चितः।
तत्र गन्तुमिहेच्छामि, नाथ त्वां शरणागतः॥

बहुदग्धोऽस्मि दुःखेन, कामजालात् विमुक्तः।
वैराग्येण दग्धचित्तः सर्वसङ्गविवर्जितः॥

बहु रुदितवान् पूर्वं, न शक्नोम्यद्य रोधनम्।
भिन्नहृदयोऽहमेकाकी, नाथ त्वां शरणागतः॥
💓
श्रीनारायण आरती

ॐ नमो नारायणाय, जगदीश प्रभो दयामय ।
भक्तजनार्तिहर्तारं, वन्दे त्वां करुणामयम् ॥

त्वमेव माता च पिता, त्वमेव शरणं मम ।
त्वमेव परमं ब्रह्म, त्वमेव हृदि संस्थितं ॥

दुःखदारिद्र्यनाशाय, भवभीतिविनाशाय च ।
भक्तानां मंगलदाता, नमस्ते पुरुषोत्तम ॥

करुणासागर देवेश, मां पालय कृपामय ।
अज्ञानतिमिरं हत्वा, भक्तिं मे हृदि वर्धय ॥

पापविकारसंहारिन्, दीनबन्धो परमेश्वर ।
भक्तिसेवाप्रदः त्वं, रक्ष मां जगदीश्वर ॥

ॐ जय देव जगन्नाथ, जय विष्णो सनातन ।
क्षणेन हर मे क्लेशान्, नमामि त्वां जनार्दन ॥

स्वप्न-अनुभूति-विवेचनम्

शृणुत भक्तगणाः एतद् सनातन वचनम्।
स्वप्नः अनुभूतिश्च द्वयं अनिश्चितदर्शनम्।।

अप्रामाणिके भवति द्वयं महाविध्वंसकम्॥
प्रामाणिके भवति द्वयं परमसुखप्रदम्॥

उपर्युक्तकारणानां दृष्ट्या क्रियेत विवेचनम्।
अप्रमाणितसूचनानां न कुर्यात् प्रसारणम्।

अनुभूतिं स्वप्नदृष्टिं मन्येत असत्यज्ञानकम्,
यावन्न लभ्यते तस्य सत्यं पूर्णप्रमाणकम्।

सनातनधर्मः शुद्धः परमपवित्रधारासमः,
तस्मिन्न न योजयेत् अर्धसत्यं वा असत्यवचनम्।

यद् ददास्य् उपदेशं प्रवचनं ज्ञानसमन्वितम्,
स्वयमेव तदाचारः एव हि धर्मनियमकम्॥

शृणुत भक्तगणाः एतद् सनातन वचनम्।
स्वप्नः अनुभूतिश्च द्वयं अनिश्चितदर्शनम्।।

अविद्याजनितोऽहमीश्वर इत्यभिमानदोषः।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सनातनं सत्यम्।
अविद्यया सम्भूतस्य जीवानां मिथ्या-
ईश्वराभिमानदोषस्य इदं वर्णनम्।

ब्रह्मा रचयति कतिपयान् विचित्रान् नरान्,
ये स्वयं वदन्ति “अहमेव श्रीनारायणः”।

न जानन्ति यथार्थं ब्रह्मतत्त्वम्।
अज्ञानवशात् वदन्ति “स्वयमेव ईश्वरः”॥

ब्रह्मा रचयति कतिपयान् विचित्रान् नरान्,
ये स्वयमेव वदन्ति—"अहमेव श्रीनारायणः"॥

अज्ञानवशात् ते प्राहुः—"ईश्वरोऽपि नश्वरः"।
मोहात् पुनः वदन्ति—"अहमेव ईश्वरः"॥

शास्त्रवचनमाश्रित्य वदन्ति मिथ्यां हि सत्यम्-
"अहमेव ईश्वरः, केवलं ममैव सत्यम्"॥

वदन्ति “वयं ज्ञानी, वयं भगवान्”,
अन्ये सर्वे नश्वराः, अहं हि भगवान्॥

अहङ्कारवशादेते न जानन्ति परं पदम्।
मोहान्धकारे मग्नास्ते त्यजन्ति शास्त्रमार्गम्॥

इति सनातनधर्मे अविद्याजनितस्य
 ईश्वराभिमानदोषस्य निरूपणं सम्पूर्णम्।
सनातनधर्मे अहङ्कारभ्रमनिवारणतत्त्वस्य विवेचनम्।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सनातनं सत्यवचनम्।
अहङ्कारभ्रमनाशाय तत्त्वमेतद् विवेचनम्॥

न रूपेणाभिमानं कुर्यात्, रूपमस्ति अनित्यम्;
अस्मिन् जन्मनि सुन्दरं, परजन्मनि न तद् ध्रुवम्॥

न धनेन अभिमानं कुर्यात्, धनमस्ति अनित्यम्;
अस्मिन् जन्मनि धनं, परजन्मनि न धनम्॥

न पदेन अभिमानं कुर्यात्, पदमस्ति अनित्यम्;
अस्मिन् जन्मनि यत् पदं, परजन्मनि तद् न ध्रुवम्॥

न जात्याभिमानं कुर्यात्, जन्म जातु न शाश्वतम्।
अस्मिन् जन्मनि यज्जन्म, परजन्मनि तन्न ध्रुवम्॥

न मनुष्यत्वेन अभिमानं कुर्यात्, मनुष्यत्वमस्ति अनित्यम्;
अस्मिन् जन्मनि मनुष्यजन्म, परजन्मनि न तद् ध्रुवम्॥

न विद्यया अभिमानं कुर्यात्, विद्यास्ति अनित्या कालेन क्षीयते;
अस्मिन् जन्मनि विद्या, परजन्मनि इयं विद्या न विद्यते॥

न विद्यया अभिमानो युक्तः, विद्या देहान्तरे न हि तिष्ठति;
केवलं बुद्धिसंस्काररूपेण ज्ञानबीजं तु तिष्ठति॥

अतः अहङ्कारं परित्यज्य विनयं धारयेत् सदा।
दिव्यज्ञानं समासाद्य ज्ञानी भवेत् सदा॥

इति सनातनधर्मेऽहङ्कारभ्रमनिवारणतत्त्वस्य विवेचनं सम्पूर्णम्॥

ब्रह्मा – लोकपालाः – आयुः
ब्रह्मणः लोकपालानां च आयुः

लोकपालानां कल्पायुः, ब्रह्मणस्त्वायुः द्विपरार्धपरिमितम्।
एतदेव श्रीमद्भागवते महापुराणे स्पष्टतया उक्तम्॥

ब्रह्मण आयुषोऽन्ते ब्रह्मणा सृष्टाः सर्वे जीवाः तस्मिन्नेव यान्ति लयम्।
ब्रह्माण्डे विद्यमानानि प्रकृतेस्तत्त्वान्यप्यन्ते मूलप्रकृतावेव यान्ति लयम्॥

Bhagavata Puraṇa 11.10.30. 
संस्कृतम्
लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम्।
ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुषः॥
Bhagavad Gita 10.34
संस्कृतम्
मृत्युः सर्व‑हरः च अहम् उद्भवः च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीः वाक् च नारीणां स्मृतिः मेधा धृतिः क्षमा ॥

शिक्षाष्टकम् 

अथ शिक्षाष्टकम् प्रारभ्यते।

अथ प्रथमं भगवत्सम्माननीतिशिक्षा।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
भगवते च भक्तेभ्यश्च कदापि न कुर्यात् अनादरवचनम्।
एतत् न कदाचित् उचितम्, न ग्राह्यम्, न श्रवणीयम्।
भगवतः प्रति अनादरवचनं सदा वर्जनीयम्॥

अथ द्वितीयं विनयशिक्षा।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं वचनम्।
न कदापि स्वात्मानं मन्येत महाजनम्।
विनम्रता मौनता च मानवस्य महागुणौ।
एतत् वचनं स्मरणीयम्— मा विस्मर कदाचन॥

अथ तृतीयं प्रामाणिकसत्यग्रन्थपाठशिक्षा।

शृणुत भक्तगणाः एतत् सनातनं वचनम्।
अप्रमाणिकग्रन्थान् मा पठत कदाचन।
एतेषु सर्वेषु ग्रन्थेषु विद्यते अज्ञानता, 
तस्य प्रसारे नश्यति धर्मस्य शुद्धता।

अथ चतुर्थं धनार्जनदानग्रहणनीतिशिक्षा।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
अकारणम् अप्रयोजने परधनग्रहणं न विधेयम्।
बुद्धिविद्याश्रमैरेव धनोपार्जनं कर्तव्यम्।
अकारणम् अप्रयोजने दानग्रहणं न विधेयम्।
असमर्थतायां धर्मसङ्कटे एव दानग्रहणं समीचीनम्॥

अथ पञ्चमं रोगव्याधिनिवारणशिक्षा।

शृणुत भक्तगणाः एतत् सनातनं वचनम्।
सनातनधर्मे रोगकाले वैद्याश्रयणमेव उत्तमं स्मृतम्।
स्वयमेव श्रीरामेण लक्ष्मणस्य चिकित्सार्थं वैद्यसमाह्वानम्।
एष एव सनातनपरम्परायाः वास्तविकः सत्यनियमः॥

अथ षष्ठं मृत्युःशोकविषादनिवारणशिक्षा।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
स्वजनस्य परस्य वा मृत्यौ कदाचित् न भवेत् विषण्णः।
जागतिकनियमानुसारं यस्य मृत्युर्भवति, तस्य जन्म स्यात् पुनः।
एतत् स्मृत्वा, अविद्यया मोहितः सन् कदाचित् न भवेत् विषण्णः।
मनसि धारयत: यस्मै त्वं विषण्णः, सः परजन्मनि स्वकर्मसु मग्नः।
एतद् ज्ञात्वा, 
आत्मानं मन्यते अकिञ्चनं,नित्यं कुरु श्रीहरेः चरणस्मरणम्।
यः करिष्यति दुःखहरणं,सर्वपापतापभयशोकनिवारणम्।

अथ सप्तमं भक्तरक्षणधर्मोपदेशशिक्षा।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सनातनं वचनम्।
भक्तात्मनः विपदि तस्य सह कुरु अवस्थानम्।
सान्त्वनां प्रदेहि सदा, न त्यज एनं एकाकिनम्।
निन्दकदुष्टानां कुरु उचितं प्रत्युत्तरम्।
भक्तात्मनः विपदि तं मा त्यज कदाचन।
ब्रह्मादेशं मन्यस्व, तस्य सदा कुरु पालनम्॥

अथ अष्टमं स्वभावपरिवर्तनशिक्षा।

शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
स्वभावदोषो जीवस्य महाऽहितकरश्च महाऽमङ्गलम्।

तस्य प्रतिकाराय जीवस्य स्वभावपरिवर्तनं प्रयोजनम्।
तस्मात् सत्सङ्गः सद्गुरुसङ्गश्च परमं प्रयोजनम्।

स्वभावपरिवर्तनं विना सर्वे कर्मधर्माः निष्फलाः।
एवं देवतासङ्गः सत्सङ्गश्च स्वभावदोषेण विफलाः।


इति शिक्षाष्टकं सम्पूर्णम्।


कथने सरलम्, करणे दुष्करम्।

आश्रमधर्मे प्रवेशः अत्यन्तं सरलः,
किन्तु तत्र कर्तव्यकर्मणाम् आचरणम् अत्यन्तं दुष्करम्।

ज्ञानं दातुम् अत्यन्तं सरलम्,
किन्तु तस्य ज्ञानस्य आचरणम् अत्यन्तं कठिनम्।

सान्त्वनां दातुम् अत्यन्तं सरलम्,
किन्तु दुःखं सोढुम् अत्यन्तं कठिनम्।

कार्यस्य योजनां कर्तुम् अत्यन्तं सरलम्,
किन्तु तस्य कार्यस्य कार्यान्वयनम् अत्यन्तं कठिनम्।

भगवत्प्राप्तिमार्गे गमनम् अत्यन्तं सरलम्,
किन्तु भगवन्तं प्राप्तुम् अत्यन्तं दुष्करम्।

एतानि ज्ञात्वा मा भव विषण्णः।
मनःप्राणैः कुरु श्रेष्ठतमं प्रयत्नम्॥
शान्ति मन्त्र।

ॐ सर्वं शान्तं भवतु।

भगवान् शान्तो भवतु, तस्य मनसि शान्तिर्भवतु।
प्रकृतिः शान्ता भवतु, तस्या हृदये शान्तिर्भवतु।

भगवता सृष्टानि सर्वाणि भूतानि शान्तानि भवन्तु।
सर्वेषां जीवानां मनसि शान्तिर्भवतु।
सर्वे जीवाः सुखिनो भवन्तु।

सर्वे ग्रहाः शान्ता भवन्तु। सर्वाणि नक्षत्राणि शान्तानि भवन्तु।
आकाशं शान्तं भवतु। वायुः शान्तो भवतु।
दिशः सर्वाः शान्ताः भवन्तु। सर्वत्र शान्तिः विराजिता भवतु।

मनः शान्तं भवतु। बुद्धिः शान्ता भवतु।
पञ्चमहाभूतानि शान्तानि भवन्तु।
दशेन्द्रियाणि शान्तानि भवन्तु।
पञ्चतन्मात्राणि शान्तानि भवन्तु।

सर्वेषां हृदये शान्तिर्भवतु। सर्वेषां मनसि शान्तिर्भवतु।
सर्वेषां जीवने शान्तिर्भवतु। सर्वेषु लोकेषु शान्तिर्भवतु।
सर्वत्र शान्तिः विराजिता भवतु।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। 
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥

Popular posts from this blog

भगवान के उद्देश्य से लिखित संस्कृत एवं हिंदी काव्य, कविता, स्तोत्र तथा कथाएँ। Sanskrit and Hindi Poems, Stotras, and Stories Written in Dedication to God.

The First and second Steps of Sanatana Dharma.(Hinduism).

Key Aspects of Sanatan Hindu Dharma: