भगवान के उद्देश्य से लिखित संस्कृत एवं हिंदी काव्य, कविता, स्तोत्र तथा कथाएँ। Sanskrit and Hindi Poems, Stotras, and Stories Written in Dedication to God.
Knowledge Through Poetry (Especially in Sanskrit)
Poetry makes knowledge last. Verse is easy to remember and simple to transmit, even without writing. In the Sanskrit tradition, wisdom was preserved orally for centuries, carried faithfully through sound and memory. In Sanskrit especially, the power of sandhi allows sounds and meanings to unite within a single, flowing expression. Words do not stand isolated; they merge, resonate, and create a living current of meaning. Poetry enters the heart through rhythm and resonance. No script is required-the Sanskrit word itself, woven through sandhi, shines complete and self-contained. It can travel intact from one heart to another. Even in times of destruction, when manuscripts are lost and structures fall, poetry safeguards knowledge. Memory becomes the temple, sound becomes the scripture, and the living voice becomes the preserver of truth.
Thus, poetry is not merely ornamentation-it is a powerful vessel for holding, protecting, and disseminating knowledge across generations.
सनातन आदिधर्म संस्थापकः यः परब्रह्म।
यावन्तो दृश्यन्ते धर्माः सर्वे ते सनातनानुधर्माः॥
★
★
भगवान
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण संस्थितः।
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स श्रीभगवान् स्मृतः॥
भगवान
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण।
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्म स हि कथ्यते श्रीभगवान्॥
★
भगवतत्त्वविवेचनम्
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्थितः स्वातन्त्र्येण,
स एव परमात्मा पूर्णब्रह्मेति कथ्यते भगवान्॥
यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान् जगतः कारणं नियन्ता च,
स ईश्वरः स एव भगवान् परमब्रह्मादिदेवः सर्वेश्वरः॥
★
निराकार ब्रह्म-साकारब्रह्म साधना
अरूपं शान्तमदृश्यं, मनसोऽपि परं तत्त्वम्।
न रूपं न च नामास्ति, केवलं ब्रह्म नित्यम्॥
न दृश्येन्द्रियगोचरे, न तिष्ठति तत्र चित्तं।
चलति विषयमार्गेषु, छायास्वेव वारं वारं॥
कथं गृह्णात्यनन्तं, यः जानाति स्पर्शदृशा।
देहबद्धो हि जीवः, समीपं वाञ्छति सदा॥
तस्मात् सन्तो वदन्ति, सौम्यया वाचा पुनः।
रूपः सेतुर्भवेद् हृदि, भक्तेर्मार्गप्रदर्शकः॥
नामरूपे समारभ्य, चित्तं शान्तिं निगच्छति।
सेवया प्रेमयुक्त्या, तदेकत्वं प्रपद्यते॥
न केवलं शिलामात्रं, प्रतिमा भावसूचिका।
अरूपस्य प्रवेशाय, सा भवेदेव साधिका॥
रूपादारभ्य मार्गः, अरूपे परिणीयते।
भयसंशयविहीनः, आत्मा तत्रैव लीयते॥
तस्मात् रूपं समाश्रित्य, भावभक्तिं विवर्धय।
ततः शान्ते मनसि, ब्रह्मस्पर्शोऽनुभूयते॥
★
सत्यः
यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः,
स एव परमात्मा परं ब्रह्म भगवान् हि सत्यम्॥
★
सत्यः
यः स्वयं-संपूर्णः स्वयं-सिद्धः स्वातन्त्र्येण स्थितः,
स एव परमात्मा पूर्ण-ब्रह्म स एव भगवान् हि सत्यम्॥
💓
श्रीजगन्नाथलीलामृतम्
श्री जगन्नाथः धरातले अवतीर्णः मायया मनुष्यरूपेण।
धर्मार्थं रक्षणाय तस्यांशावतारैः सहितः क्वचित् अवतीर्णः।
ब्रह्मादिदेवगणाः मनुष्याश्च तम् ज्ञातुं न समर्थाः;
केवलं तस्य भक्तास्तस्यैवानुग्रहेण तमवगन्तुं समर्थाः।
एवमेव श्रीजगन्नाथस्य लीला युगे युगे प्रवर्तते;
एवमेव सः भूभारं हरति धर्मशिक्षां च संस्थापयते।
श्रीजगन्नाथः परमेश्वरः, यस्मिन् परमज्ञानं नित्यं प्रकाशते।
तस्मिन् न कदाप्यधर्मो वर्धते, धर्मः सत्यं च नित्यं विराजते॥
★
श्रीअनन्तमाधव-नारायण
-नमस्कारस्तोत्रम्
ॐ श्री अनन्तमाधवाय नारायणाय
वासुदेवाय शङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय
पद्मनाभाय पुरुषोत्तमाय विष्णवे नमः।
★
जन्ममृत्युः (सत्यम्–मिथ्या)
(मुक्तछन्दः)
जीवस्य लोकेऽस्मिन् जीवनं पूर्णतया मिथ्या।
मरणानन्तरं सः जानाति लोकेऽस्मिन् सत्यम्॥
जीवस्य लोकेऽस्मिन् जीवनं केवलं स्वप्नम्।
मरणानन्तरं तत् भवति जाग्रतावस्थायां स्थितम्॥
तस्मात् जीवने सदा कर्तव्यं सदाचारं च सत्कर्म॥
अन्यथा मरणानन्तरं प्राप्नोति महद्दुःखकष्टम्॥
★
सत्यस्य मौनम्
(पृथिव्याः यथार्थता)
(मुक्तछन्दः)
न कश्चित् श्रोतुमिच्छति, न कश्चित् सत्यमिच्छति।
सर्वे वक्तुमिच्छन्ति, स्वकथां स्वनाम च॥
न कश्चित् श्रोतुमिच्छति, सर्वे मानगर्विताः।
स्वार्थे मग्नाः जनाः सर्वे, परवाक्यं न शृण्वन्ति॥
आपदि सम्प्राप्तायां तु, सत्यं ज्ञातुमिच्छन्ति।
पूर्वं तु न कश्चिदेव, कदाचन तत्त्वं वेत्ति॥
सर्वे यशःप्रचारेण, स्वनाम विस्तारयन्ति।
सत्यं तु नाङ्गीकुर्वन्ति, परवाक्यं न शृण्वन्ति॥
सत्यं तिष्ठति मौनेन, गर्वेणावृतचेतसाम्।
एषा लोके कठोरेव, पृथिव्याः यथार्थता॥
यः शुद्धात्मा स एवैतत्, जन्मनैव वेत्ति हि।
अन्ये मोहान्धचेतसः, न जानन्ति एव हि॥
★
💖
सत्यतत्त्वं परं सत्यम्।
वेदः सत्यं, वेदान्तः सत्यः, सत्यमेव प्रामाणिकं शास्त्रम्।
सत्ये प्रतिष्ठिताः सर्वे प्रामाणिकग्रन्थाः,सनातनं धर्मतत्त्वं सत्यम्।
परन्तु सर्वातीतं परं सत्यम्-अनाद्यनन्तं परमं ब्रह्मतत्त्वम्॥
💓
धर्मतत्त्व
धर्मः सत्यं च महाव्यवस्थितिः।
संसारमार्गे सततं सः गतिः॥
नित्यः स्वयं सिद्धः सुशुद्धनिर्मलः।
रूपं विवर्त्यापि न मुञ्चति मूलम्॥
युगे युगे सत्त्वमयः गुणात्मा।
सत्ये स्थितो धर्म एव हि ब्रह्म॥
तस्मात् सतां जीवनमार्गदर्शी।
धर्मः सनातनः मोक्षप्रदर्शी॥
💓
धर्मतत्त्ववर्णनम्
यदा कश्चिद् धर्मो नित्यसारं विहाय ।
तदा स केवलं लोके उत्सवार्थं भवत्येव ॥
ततः जनाः सत्यपथाद् दूरं प्रयान्ति ।
काले गते तु ते सर्वे प्रवाहे विनश्यन्ति ॥
तस्मात् सम्यग्धर्मपथं सर्वदा सेवनीयम् ।
येनात्मा स्वाभिलषितं धाम पुनः प्रापनीयम् ॥
सम्यग्धर्मपथं=सम्यक् धर्मपथम्
धर्मतत्त्ववर्णनम्
यदा कश्चिद् धर्मो नित्यसारं विहाय ।
तदा स केवलं लोके उत्सवार्थं भवत्येव ॥
ततः जनाः सत्यपथाद् दूरं प्रयान्ति ।
काले गते तु ते सर्वे प्रवाहे विनश्यन्ति ॥
तस्मात् सम्यग्धर्मपथं सर्वदा सेवनीयम् ।
येन आत्मा स्वाभिलषितं धाम पुनः प्रापनीयम् ॥
★
धर्मानुशासनम्
(अनुशासनम्)
अनुशासनं धर्मस्य मूलम्।
तस्य अभावे भवति मूलच्छेदनं।
★
धर्मानुशासनम्
(अनुशासनम्)
अनुशासनं धर्मस्य मूलम्
तस्य अभावे अस्ति मूलच्छेदनं।
★
धर्मानुशासनम्
(अनुशासनम्)
अनुशासनं धर्मस्य मूलम्।
तद्विना पतनं निश्चितम्।
★
धर्म-अधर्म-निर्णयः
(मुक्तछन्दः)
ईश्वरसम्मतं यच्च शास्त्रसम्मतमेव च।
न्याययुक्तं हितकरं स एव कथ्यते धर्मः॥
ईश्वरविरुद्धं यच्च शास्त्रविरुद्धमेव च।
अन्याययुक्तमहितं स एव अधर्मः स्मृतः॥
धर्मस्य सहचरः सत्यः, अधर्मस्य सहचरी मिथ्या।
धर्मस्य सहचरः संस्कारः, अधर्मस्य तु कुसंस्कारः॥
धर्मस्य सहचरी विद्या, अधर्मस्य तु अविद्या।
धर्मस्य सहचरः रिपुजयः, अधर्मस्य तु षड्रिपवः॥
सत्ये स्थितो सदा धर्मः, मिथ्यायां स्थितोऽधर्मः॥
सनातनधर्मशास्त्रेषु एतत् सत्यं प्रकीर्त्यते बारम्बारम्॥
★
सत्यधर्मलक्षणम्।
स धर्मः परिगण्यः स्यात् यत्र सौहृददर्शनम्।
द्वेषहिंसाकामनानां यत्र नास्ति कदाचन॥
★
धर्मफलन्यायनीतिः
यत् धर्मः तत् फलम्-एषा श्रेष्ठा नीति:।
अधिकफलाभिलाष एव महादुर्नीति:।
यथाकर्म तथाफलं, तस्माद्भोगः प्रजायते।
भुक्ते फले क्षये जाते, सर्वं शून्यं प्रपद्यते॥
💓
अज्ञानिनां मिथ्याप्रचारः
(ब्रह्मतत्त्वे अज्ञानम्)
अअज्ञानी मूर्खा न जानन्ति श्रीबलभद्रम्।
श्रीशेषनागं बलभद्रनाम्ना कुर्वन्ति वर्णनम्॥
ते श्रीप्रद्युम्नं च श्रीअनिरुद्धं च न जानन्ति।
महाज्ञानी इति स्वयम् लोके प्रचारयन्ति॥
अज्ञानं ब्रह्मतत्त्वे, अज्ञानं सिद्धियोगशास्त्रे।
मिथ्याज्ञानं ते लोकेऽस्मिन् प्रचारयन्ति गुरुरूपे॥
★★
श्रीजगन्नाथ-बलभद्र-शेषनागतत्त्ववर्णनम्
जगन्नाथः परमब्रह्म आदिदेवः सनातनः।
बलभद्रः तस्य अंशः, जगन्नाथप्राणरूपः॥
शेषनागः अनन्तदेवः बलभद्रांशस्वरूपः।
विश्वभारधरणहारः आदिदेवः सनातनः॥
★
श्रीजगन्नाथतत्त्वप्रकाशः
(मुक्तछन्दः)
एकः ब्रह्म महाप्रभुः श्रीजगन्नाथः जगदीश्वरः॥
सर्वाधिकारः तस्यैव, नान्यः कश्चित् ईश्वरः॥
मा कुरुत अन्यायं, मा कुरुत अनधिकारकर्म।
अनधिकारिणः सर्वे लभन्ते धर्मतः दण्डम्॥
अहङ्कारो न रोचते, न रोचते बलदर्पणम्।
विनयः प्रीतिकर्ता स्यात्, तदेव ईश्वराभिलषितम्॥
सर्वेश्वरं महाप्रभुं श्रीजगन्नाथं भक्तवत्सलम्॥
स्वांशैः सह महाप्रभुः करोति जगतः सञ्चालनम्॥
भक्तानुग्रहकर्ता सः लीलया धृतवान् मनुष्यताम्।
लोकहितार्थम् उद्दिश्य दर्शयति अद्भुतं चरितम्॥
★
भक्तवत्सलत्वम्
नाहं स्वतन्त्रः अत्र, भक्ताधीनः सदा ह्यहम्।
भक्तेषु मे स्थिता प्रीतिः, ते मे सदा प्राणसमाः ॥
अहम् अस्वतन्त्रः नित्यं, भक्तपराधीन एव च।
स्नेहबन्धेन बद्धोऽस्मि, प्रेम्णा परिकर्षितः॥
न मे स्वार्थः कदाचित् स्यात्, भक्तानां तु सुखं मम।
तेषां विनाशे दुःखं मे, तेषां हर्षे सुखं मम॥
यथा जननी पुत्रे स्वप्राणान् अपि अर्पयेत्।
तथाहं स्वात्मानं भक्तजनाय ददाम्यहम्॥
★
भक्तवत्सल्य-स्तोत्रम् (2)
नाहं स्वतन्त्र एवात्र, भक्ताधीनः सदा ह्यहम्।
भक्तेषु स्थिता मम प्रीति, ते मम प्राणसखा परमः॥
ये भक्ताः शरणं यान्ति, तेषां रक्षां करोम्यहम्।
नाहं जहामि तान् भक्तान्, मयि ते नित्यशरणम्॥
💓
ग्रहणतत्त्वविवेचनम्
छायया छन्नः सूर्यो यथा शास्त्रे प्रकीर्तितः ।
न तत्र क्रियाविधिर्दृष्टो ग्रहणे कर्मणां क्वचित् ॥
न भगवद्गीता-शास्त्रे ग्रहणस्य विशेषो विधिरुच्यते ।
प्रकृतेर्गुणचक्रेऽयं भावो ज्ञेयः समाहितैः ॥
स्नानं जपो दानकर्म मन्त्रौच्चारादिकं तथा ।
न वेद-गीतोक्त-आज्ञास्तु स्मार्ताचारप्रवर्तिताः ॥
समत्वबुद्ध्या कर्तव्यं न भयेन कदाचन ।
प्रकृत्याः क्रियमाणोऽयं नियमो दैवसंश्रितः ॥
💓
सत्य–मिथ्या
(मुक्तछन्दः)
असत्यतन्तुभिर्वस्त्रं क्षणमात्रं विराजते ।
छायामूलसमुत्पन्नं स्वयमेव विनश्यति ॥
मिथ्याज्ञानविनिर्मितं शिक्षणं शोभनं भवेत् ।
हृदयशून्यमन्तस्तु तत्त्वतः न प्रकाशते ॥
यः नृपः स्वासनं कृत्वा मिथ्यावाक्यनिबन्धनम् ।
कालाग्निना स दह्येत सह राज्येन मण्डनम् ॥
मिथ्याप्रतिष्ठितं राज्यं घोषध्वनिभिरुज्ज्वलम् ।
अन्तर्भिन्नाधारत्वात् पतत्येव न संशयः ॥
सत्यतन्तुभिराच्छन्नं वस्त्रं नित्यं विराजते ।
न वह्निना न वातेन कदाचन विनश्यते ॥
शनैः शनैः चरन् सत्यं शान्तिदं लोकजीवने ।
तमोभेदकरं नित्यं रविरिव प्रभाते ॥
तस्मात् सत्येन जीवनं कर्तव्यं शुद्धचेतसा ।
सत्यनिर्मितजीवनं तिष्ठति शान्तिसम्पदा ॥
★
हरेर्मायानिवारणस्य साधनम्।
मनुष्यलोके हरेर्माया व्याप्ता सर्वत्र संस्थिता।
केवलं हरेः कृपादृष्ट्या परिहारः सम्भवः तस्याः॥
मोहिनी सा नयति एनं दुःखसंसारसागरम्।
हरेः स्मरणमात्रेण नश्यति सा स्वप्नसन्निभा॥
💓
षड्रिपुणां प्रभावः
(पतनोत्थानद्वयम्)
कामात् क्रोधो भवेद् मोहः, मोहाद् लोभोऽभिजायते।
लोभाद् मदो मत्सरश्च, पतनस्य क्रमः प्रवर्तते॥
दमात् शान्तिर्भवेद् बुद्धिः, बुद्धेर्धर्मोऽभिजायते।
धर्माद् विनयः प्रीतिश्च, उत्थानस्य क्रमः वर्तते॥
💓
मोक्षतत्त्वम्।
मुक्त -छन्दः (Devanagari)
येन तत्त्वेन जीवोऽयं प्राक् सृष्टो मूलकारणात् ।
तत् तत्त्वं ज्ञात्वा निर्लेपं मनः कृत्वा समर्पयेत् ॥
अधिष्ठाते समर्पे स्यात् स सत्यः शुद्धमोक्षदः ।
अनादिबन्धनच्छेदो विमुक्तिः परमं सुखम् ॥
सर्वेषां ऋणानां परिशोधनमप्यावश्यकम् ॥
☆
स्वयमेव प्रतीयते सत्यं
(सत्यस्वरूपबोधः)
सर्वजीवः सत्यासत्यभेदं विदितुमर्हति।
दिव्यशक्तिमान् यः सन् दिव्यभाग् वा भवति,
तस्य प्रामाणिकीर्तिः सर्वतोऽविच्छिन्ना स्यात्।
न प्रतीयते कश्चित्, स्वयमेव प्रतीयते सत्यं॥
★
ईश्वरः-ईश्वरीया लीला
न दृष्टो मे ईश्वरः, न दृष्टा तस्य लीला।
मनुष्यरूपमेव दृष्टं मया, न तस्य लीला॥
एवं कथयन् अज्ञानी ईश्वरस्य करोति अवहेलाम्।
ज्ञानी भक्तः तत्र आगत्य विलोक्य दिव्यलीलाम्॥
★
दर्शनोक्त नारायणस्तुति:
हे नाथ नारायण विभो श्रीहरे मधुसूदन।
सर्वे जनाः प्रपश्यन्ति त्वां श्रीहरिं जनार्दनम्॥
भक्तहृदये वससि नित्यं करुणासागरम्।
परब्रह्मेति वेदान्तविदां मतमुत्तमम्॥
सांख्यविदः प्रपश्यन्ति त्वामेव परमेश्वरम्।
त्वां महापुरुषं प्राहुः पञ्चरात्रज्ञकाः परम्॥
पतञ्जलिः सिद्धगणाः त्वां महापुरुषम्।
धर्मस्वरूपं विदुस्त्वां मीमांसकसमूहः॥
सर्वशास्त्रविदां नाथ त्वमेव परमं ध्रुवम्।
ते केवलं भजन्त्येनं लभन्ते मुक्तिं मोक्षपथम्।
श्रीजगन्नाथरूपवर्णनम्
एक एव श्रीजगन्नाथः बहुधा दृश्यते।
भुजसंख्या रूपानुसारिणीति कथ्यते॥
जगन्नाथबलभद्रौ यदा देहे समन्वितौ।
तदा स चतुर्भुजो देवो जगदीशः स साक्षात्॥
जगन्नाथबलभद्रप्रद्युम्नानिरुद्धसंयुतः।
एकस्मिन् देहे संयुक्तोऽष्टबाहुः स साक्षात्॥
श्रीपरब्रह्मैककर्तृस्तुतिः
इदं जगति न दृश्यते कश्चिद् देवं असुरं नरं यक्षम्।
योऽसृजत् जीवान् ससागरं जलं वायुं धरां दिव्यम्।
सृष्टिं करोति समर्थं केवलं श्रीपरब्रह्मपरमेश्वरम्।
तस्य सह संलग्नान् तिष्ठन्ति तस्य अंशावतारकलेवरम्॥
★
निराकार ब्रह्म-साकारब्रह्म साधना
अरूपं शान्तमदृश्यं, मनसोऽपि परं तत्त्वम्।
न रूपं न च नामास्ति, केवलं ब्रह्म नित्यम्॥
न दृश्येन्द्रियगोचरे, न तिष्ठति तत्र चित्तं।
चलति विषयमार्गेषु, छायास्वेव वारं वारं॥
कथं गृह्णात्यनन्तं, यः जानाति स्पर्शदृशा।
देहबद्धो हि जीवः, समीपं वाञ्छति सदा॥
तस्मात् सन्तो वदन्ति, सौम्यया वाचा पुनः।
रूपः सेतुर्भवेद् हृदि, भक्तेर्मार्गप्रदर्शकः॥
नामरूपे समारभ्य, चित्तं शान्तिं निगच्छति।
सेवया प्रेमयुक्त्या, तदेकत्वं प्रपद्यते॥
न केवलं शिलामात्रं, प्रतिमा भावसूचिका।
अरूपस्य प्रवेशाय, सा भवेदेव साधिका॥
रूपादारभ्य मार्गः, अरूपे परिणीयते।
भयसंशयविहीनः, आत्मा तत्रैव लीयते॥
तस्मात् रूपं समाश्रित्य, भावभक्तिं विवर्धय।
ततः शान्ते मनसि, ब्रह्मस्पर्शोऽनुभूयते॥
★
जगदेककारणपरब्रह्मस्तोत्रम्
इदं जगति न दृश्यते कश्चिद् देवं असुरं नरं यक्षम्।
योऽसृजत् जीवान् ससागरं जलं वायुं धरां दिव्यम्।
सृष्टिं करोति समर्थं श्रीजगदीश्वरं जगदेककारणं नित्यम्।
तं श्रीपरब्रह्मपरमेश्वरं वन्दे तदंशावतारकलेवरम्॥
💧
श्रीजगन्नाथ प्रणाम-मन्त्रः
शान्त-सौम्य-प्रसन्न-वदनं परं ब्रह्म महाद्युतिम् ।
तमोऽरिं सर्व-पाप-घ्नं प्रणतोऽस्मि श्रीजगन्नाथम् ॥
श्रीअनन्तमाधव चतुर्-व्यूह स्तुति
ॐ श्री अनन्तमाधवाय नारायणाय
वासुदेवाय शङ्कर्षणाय प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय
पद्मनाभाय पुरुषोत्तमाय विष्णवे नमः।
श्रीबलभद्र प्रणाम-मन्त्रः
शान्त-सौम्य-प्रसन्न-वदनं परं ब्रह्म महाद्युतिम् ।
तमोऽरिं सर्व-पाप-घ्नं प्रणतोऽस्मि श्रीबलभद्रम् ॥
💧
जगन्नाथस्य परीक्षा।
जगन्नाथस्य भक्तस्य परीक्षा अत्यद्भुतम्।
यस्य रहस्यं न जानाति विश्वं चराचरम्॥
जगन्नाथस्य परीक्षायां यः सिद्धः स तीर्थङ्करः।
अज्ञानिनां पापिनां च परिणामो भवति भयङ्करः॥
💓
धर्मः
(मुक्तछन्दः)
ईश्वरस्य उचितादेशपालनम्,
तस्य नीतिनियमानां अनुसरणम्।
जागतिकानां सुनियमधारणमेव धर्मः॥
-----------------------
उचितादेशपालनम् - तात्पर्यम्
ईश्वरस्य आदेशः अन्ततः धर्ममयः अस्ति।
कदाचित् सः भक्तपरीक्षारूपेण प्रतीयते।
श्रद्धा-विवेक-धर्मबुद्ध्या तस्य पालनमेव सच्चधर्मः।
एवं धर्मः जगतः स्थिरतां दधाति॥
धर्मलक्षणम्।
यः स्वयंसत्यः स्वयंसम्पूर्णः स्वयंसिद्धो निरामयः।
स्वातन्त्र्येण स्थितः नित्यात्मा धारयितुं स योग्यः॥
यः सत्यं धृतिं दमं क्षमां संयममेव च।
शास्त्रज्ञानुसारं तत् प्रोक्तं धर्मलक्षणम्॥
💓
धर्मः - सनातनसत्यं
(मुक्तछन्दः)
धर्मः सत्यं सनातनं, विश्वव्यापी निरामयः ।
न कालबद्धो न देशबद्धः, नित्यशुद्धो निरामयः ॥
न स्वार्थसिद्ध्यर्थं वाच्यः, न लोभेनोपपादितः ।
विशालः शाश्वतः सत्यः, नित्यं धर्मः प्रतिष्ठितः ॥
अनन्तो व्यापकः शान्तः, सर्वलोकैकबान्धवः ।
न जातिभेदेन सीमितः, सर्वजीवैकबान्धवः ॥
यो धर्मं रक्षति नित्यं, आचरन् अविचलितः ।
धर्मो रक्षति तं नित्यं, सत्यधर्मेण पालितः ॥
💓
पूर्णगुरुः
शास्त्रज्ञानसमायुक्तो ब्रह्मतत्त्वविशारदः ।
साधनयोगसमन्वितो ब्रह्मसाक्षात्कृतिदः ॥
शुद्धान्तःकरणोपेतो निर्मलो विगतकल्मषः।
एवंलक्षणसम्पन्नः स एव पूर्णगुरुः स्मृतः॥
💧
अनादि गुरु मन्त्रः (Mantra):
गुरुर्ब्रह्म गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो जगदीश्वरः।
गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥
गुरु-स्तोत्रम्
(गुरुतत्त्व)
गुरुर्ब्रह्मा गुरुः शंकरः गुरुर्देवो जगदीश्वरः।
गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥
सिद्धगुरोर्द्वौ गुणौ स्मृतौ -सिद्धिश्च ब्रह्मज्ञानम्।
ताभ्यां यः शिक्षयेत् शिष्यान् स एव श्रीगुरुः मतः॥
गुरु-स्तोत्रम्
(गुरुतत्त्व)
गुरुर्ब्रह्मा गुरुः शम्भुः गुरुर्देवो जगदीश्वरः।
गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥
सिद्धगुरोर्द्वौ गुणौ स्मृतौ -सिद्धिश्च ब्रह्मज्ञानम्।
ताभ्यां यः शिक्षयेत् शिष्यान् स एव श्रीगुरुः मतः॥
गुरुलक्षणम्
(मुक्तछन्दः )
न जन्मना न चाश्रमेण न वेषेण न कीर्त्या ।
न बाह्याभरणैर्गुरुत्वं न लोकोक्त्या प्रसिद्ध्या ॥
शास्त्रेषु निपुणो विद्वान् श्रुतिसारपरायणः ।
ब्रह्मणि दृढनिष्ठो यः स गुरुः कथ्यते तत्त्वदर्शिभिः ॥
ब्रह्मतत्त्वस्य साक्षात्कारी तत्त्वदर्शी महामतिः ।
अनुभूतस्वरूपज्ञः स विज्ञेयः सुदीधितिः ॥
दमशमसमायुक्तः शुद्धान्तःकरणो जितेन्द्रियः ।
लोभमानविहीनात्मा स ज्ञेयः संयमी मुनिः ॥
करुणासिन्धुः सर्वेषां भूतहिते सदा स्थितः ।
ब्रह्मण्येव स्थितप्रज्ञः शान्तचित्तो निरामयः ॥
विरक्तो विषयेष्वेव निर्ममो निरहङ्कृतिः ।
एवंलक्षणसम्पन्नः स गुरुः परिकीर्तितः ॥
गुरुशिष्यतत्त्वम्
(नूतनं ज्ञानम्)
शृण्वन्तु सर्वे गुरुजनाः एतद् वचनम्-
शिष्यस्य मस्तिष्के आवश्यकं शून्यस्थानम्।
तदैव शिष्यः प्राप्तुं शक्नोति नूतनं ज्ञानम्।
गुरुकृपया ईश्वरदर्शनम्।
सद्गुरोर्वाक्ये पूर्णः विश्वासः।
ईश्वरे पूर्णसमर्पणं, पूर्णः विश्वासः।
समयस्य प्रतीक्षा, सदा सत्कर्मधर्मः।
एतेन ईश्वरदर्शनं भवति – इति धर्मः।
★
बालगोपालेन ईश्वरलाभः
(मुक्तछन्दः)
मानवो धर्मं कर्म च न जानन्नपि गृहे स्थापयति बालगोपालम्।
चिन्तयन्ति ते,बालगोपालस्य सेवया एव प्राप्स्यन्तीति परं पदं।
धर्मं वदति वारं वारं,ईश्वरप्राप्तौ प्रथमं शुद्धं मनोऽवश्यकम्।
निष्कामं कर्म,निष्कामो धर्मो,भक्तिर्भक्तसम्मानश्च प्रयोजनम्॥
★
बालगोपालेन ईश्वरलाभः
(मुक्तछन्दः)
मानवोऽजानन् धर्मं कर्म च गृहे स्थापयति बालगोपालम्।
चिन्तयन्ति ते, बालगोपालस्य सेवया एव प्राप्स्यन्ति परं पदम्।
धर्मं वदति वारं वारम्, ईश्वरप्राप्तौ शुद्धं मनः प्रथमम् आवश्यकम्।
निष्कामं कर्म, निष्कामो धर्मः,भक्तिः भक्तसम्मानश्च परमं साधनम्॥
💧
ईश्वरः तस्य च कार्यम्।
ईश्वरस्य नास्ति आदिः, न च तस्यास्ति अन्तः।
अतः सः सदा अनादिः, अतः सः सदा अनन्तः।
ईश्वरः न करोति जादुं, न च अप्राकृतिकं कर्म।
सः सर्वभूतानां नियन्ता, तेनैव करोति कर्म।
★
ईश्वर समीपस्थमहात्म्यविस्मरणम्।
(मुक्तछन्दः)
गङ्गातटे वसन्त्येते गङ्गां नावगच्छन्ति।
दूरदेशं समाश्रित्य पुण्यं तत्रैव मन्यन्ते ॥
समीपस्थं महत् पुण्यं न दृश्यं भवति।
अभ्यासवशतो लोके गौरवं ह्रस्यति ॥
अवतारे स्वयं देवो यत्र लोके व्यवस्थितः।
तत्रापि मानवाः मोहात् तं न जानन्ति तत्त्वतः ॥
दूरस्थं यत् महत् मन्यन्ते आसन्नं तु तिरस्कृतम्।
एष धर्मः युगे युगे सत्यम् एव प्रतिष्ठितम् ॥
★
भगवदवतारवर्णनम्
भगवतोऽवतारा बहुधा प्रकीर्तिताः,
धर्मसंस्थापनार्थं लोकेऽवतारिताः॥
तेषां तत्त्वरहस्यं गूढं न सुलभं बोधितुम्,
भक्त्या तु दिव्यतत्त्वं हृदि स्फुरति नित्यम्॥
चतुर्व्यूहेषु रूपेषु वासुदेवः परः स्मृतः,
संकर्षणः प्रद्युम्नोऽनिरुद्धश्च अंशावताराः॥
एते हि व्यूहभेदाः दिव्यरूपप्रकाशकाः,
भगवतः स्वरूपस्य भिन्नांशाः प्रकाशकाः॥
तेषामप्यंशरूपाणि लोके विभान्ति नित्यम्,
तानि भगवतः शक्त्या विश्वं बिभ्रति सततम्॥
अन्ये तु गुणावतारा जगति विख्याताः,
सत्त्वादिगुणभेदेन रूपाणि विभ्रताः॥
तेषामपि स्वरूपाणि लोके विभान्ति हि,
लीलया भगवान् विश्वं नित्यं बिभर्ति हि॥
★
भगवत्प्रसन्नता
(मुक्तछन्दः)
यः भक्तः स्तौति भगवतः चतुर्व्यूहरूपम्,
तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा अत्यन्तम्॥
यः भक्तः स्तौति पार्श्वदेवतानां समरूपम्,
तस्मै भगवान् भवति प्रसन्नः सदा सर्वाधिकम्॥
एतदेव हि परमं सत्यं नित्यम्,
सर्वयुगेषु सर्वकालेष्वपरिवर्तनीयम्॥
सर्वकालेष्वपरिवर्तनीयम्=सर्व+ कालेषु + अपरिवर्तनीयम्
★
अवतारागमन-प्रस्थानस्य गूढत्वम्।
जगन्नाथ एव स्वकं जानात्यवतारसमागतम्।
मर्त्यलोकात् प्रस्थानं तस्यैवास्ति सुबोधितम्॥
न ब्रह्मा न च वेदाश्च न देवासुरमानवाः।
केवलमनुमानेन महिमा तस्य अनुभव्यते॥
★
एकत्वं दैवतत्त्वस्य
(एकत्वभावः)
नानानाम्ना स एकः, नानामार्गैः स एव हि।
सर्वेषां पथिकानां सः, एकं लक्ष्यं सनातनम्॥
कृष्णवेणुनिनादेन विश्वगीतं प्रवर्तते।
अल्लाहस्य इच्छया सर्वं सृष्टिचक्रं प्रवर्तते॥
कृष्णे प्रेम च लीला च, दिव्यभावः प्रकाशते।
ईश्वरे सत्यकृपा च, हृदि नित्यं विराजते॥
नानाभाषासु भेदोऽस्ति, तत्त्वं तु न भिद्यते।
एकं नित्यं सनातनं, नानानाम्ना प्रकीर्त्यते॥
बलभद्रः बलज्ञानैः, मार्गदर्शी सदा स्थितः।
अज्ञानात् पारमागतान् जनान् नयति सत्पन्थाम्॥
ईशुपुत्रे त्यागदृष्ट्या प्रेमकारुण्यदर्शनम्।
दर्शयति सदा लोके विनयस्य महात्म्यम्॥
नानामार्गाः समायान्ति, लक्ष्यं तु एकमेव हि।
यथा सूर्यकिरणाः सर्वे, एकस्मात् उद्भवन्ति हि॥
मा कुरुत भेददृष्टिं, मा कुरुत अज्ञानवृत्तिम्।
सर्वे यान्ति परं ज्योतिः, एकमेव सनातनम्॥
★
भेदभावः
(देवभावः–मनुष्यभावः)
यः शास्त्रवाक्यैः जानाति परमं देवं श्रीजनार्दनम्।
शुद्धचित्तः पश्यति तस्मिन् दिव्यं तस्य सौरभम्॥
अज्ञात्वा तु परं तत्त्वं मनुष्यं मन्यते तम्।
दुर्गन्धं तत्र पश्यत्येषः न पश्यत्यन्यथा समम्॥
-----------------------------
पश्यत्येषः = पश्यति + एषः
पश्यत्यन्यथा = पश्यति + अन्यथा
★
सर्वधर्मसमभावः
(मुक्तछन्दः)
सर्वेषां धर्माणां तु तत्त्वमेकमेव,
हृदये हृदये दीप्यते दिव्यं तेजः।
सर्वेषां देवोऽपि एक एव नित्यः,
धर्मरूपेभ्यः सर्वेभ्यः परतः स्थितः॥
धर्मत्यागः तु अज्ञानस्य लक्षणम्,
यदा नात्मा पश्यति स्वान्तर्ज्ञानम्।
★
समत्वभावः
(मुक्तछन्दः)
सिद्धौ न हृष्यति धीरो, न विषीदति विपत्तिषु सदा ।
समत्वेन स्थितो नित्यं, भवति सः पण्डितः सदा ॥
लाभालाभौ समौ यस्य, जयापजयौ समौ सदा ।
न स्पृहा न च द्वेषः, तस्य बुद्धिः स्थिरा सदा ॥
सुखदुःखे समे कृत्वा, न चलति मनः सदा ।
समदर्शी स विज्ञेयः, धीरः शांतः स एव सदा ॥
कर्मण्येवाधिकारोऽस्ति, फले नास्ति कदाचन ।
इति ज्ञात्वा स्थितो यः स्यात्, लभते शान्तिमुत्तमाम् ॥
★
ज्ञान-वैराग्य-भक्ति-समभाव-संगमः
(मुक्तछन्दः)
यः ज्ञानं धारयति नित्यं,वैराग्यं च मनसि स्थिरम्।
ईश्वर-भक्तिमयं हृदयं,सर्वं तस्मै भवेत् समम्॥
निश्चलं चित्तं निर्विकारं, समभावेन सुखदुःखम्।
धीरः सद्गुणैः पूज्यः स्यात्, शान्तिं सदा लभते नरः॥
💓
परमधामप्राप्तिः
परं धाम लभेत्येव कामनार्थविवर्जितः ।
त्यक्तस्वजनबन्धश्च श्रीनाथं शरणं गतः ॥
भजनैः कीर्तनैर्नित्यं यः स्मरत्यखिलेश्वरम्।
स एव लभते नूनं परं पदं धाम सनातनम्॥
💓
ईश्वरान्वेषणात् निवृत्तिः
(हृदयस्थ ईश्वरः)
किमर्थमहम् भगवन्तं यत्रतत्रान्वेषयामि?
स एव हृदये मम विराजते महिमास्वामी॥
अन्तर्बहिश्च व्याप्नोति ज्योतिरूपो दयानिधिः
शान्तिमार्गे नयत्येव साक्षी सदा करुणानिधिः॥
मन शुद्ध करें, ईश्वर हृदय में ही मिल जाएंगे।
💧
श्रीश्रीमहालक्ष्मीः-वर्णनम्।
(तत्त्वस्वरूपं)
शान्तं सौम्यं प्रसन्नवदनम्।
अनन्तधैर्यं मधुरवचनम्।
अनन्तस्नेहं अनन्तगुणम्।
अनन्तत्यागं अल्पे सन्तुष्टम्।
सा एव श्रीपरमात्मिका स्वयम्।
सा एव हि श्रीमहालक्ष्मीः स्वयम्॥
श्रीश्रीमहालक्ष्मीः-वर्णनम्।
(देवीस्वरूपम्)
शान्ता सौम्या प्रसन्नवदना।
अनन्तधैर्या मधुरवचना।
अनन्तस्नेहा अनन्तगुणा।
अनन्तत्यागा अल्पे सन्तुष्टा॥
सा एव श्रीपरमात्मिका स्वयम्।
सा एव हि श्रीमहालक्ष्मीः स्वयम्॥
श्रीश्रीअनिरुद्धः-वर्णनम्।
(तत्त्वस्वरूपं)
शान्तं सौम्यं प्रसन्नवदनम्।
अनन्तधैर्यं मधुरवचनम्।
अनन्तबुद्धिः अनन्तगुणम्।
अनन्तत्यागं अल्पे सन्तुष्टम्।
स एव परमत्मनोऽंशः स्वयम्।
स एव श्रीअनिरुद्धः स्वयम्।
श्रीश्रीअनिरुद्धः-वर्णनम्
(देवस्वरूपम्)
शान्तः सौम्यः प्रसन्नवदनः।
अनन्तधैर्यः मधुरवचनः।
अनन्तबुद्धिः अनन्तगुणम्।
अनन्तत्यागी अल्पे सन्तुष्टः॥
स एव परमत्मनोऽंशः स्वयम्।
स एव श्रीअनिरुद्धः स्वयम्॥
💧
भगवत्कथाश्रवणस्य महिमा
(तीर्थातीतं भगवत्स्मरणम्)
अहं अज्ञानी मनसि आशां बिभ्र्याम्।
सर्वानि तीर्थानि भ्रमणेन द्रक्ष्यामि इत्यहम्।
परन्तु भगवत्कृपया श्रवणे ज्ञातवान्।
केवलं भगवत्कथाश्रवणमननचिन्तने।
सर्वतत्त्वतीर्थपुण्यज्ञानं विद्यमानम्।
एष अज्ञानिभक्तेभ्यः ददाति ऊर्ध्वमार्गम्।
एष सनातनधर्मस्य सनातनमतम्॥
💧
मन्त्र–यज्ञ–पूजा–कथा
ब्रह्मणा आरम्भितो मन्त्रः
ब्रह्मणैव समापितः ।
स एव श्रेष्ठो मन्त्रः
सर्वमन्त्रेषु कीर्तितः ॥
ब्रह्मणा आरम्भितो यज्ञः
ब्रह्मणैव समापितः ।
स एव श्रेष्ठो यज्ञः
सर्वयज्ञेषु कीर्तितः ॥
ब्रह्मणा आरम्भिता पूजा
ब्रह्मणैव समापिता ।
सा एव श्रेष्ठा पूजा
सर्वपूजासु कीर्तिता ॥
ब्रह्मणा आरम्भिता कथा
ब्रह्मणैव समापिता ।
सा एव श्रेष्ठा कथा
सर्वकथासु कीर्तिता ॥
ब्रह्मणा= ब्रह्मन् + तृतीया एकवचन
ब्रह्मन्- अर्थः : परं ब्रह्म/परम ब्रह्म
💓
पूजा
यस्यां पूजायां न आवाहितं ब्रह्मरूपम्।
सा पूजा नाममात्रा, न तु शुद्धतत्त्वम्॥
★
चतुर्व्यूह‑ब्रह्म‑गायत्री‑मन्त्रः
ॐ चतुर्व्यूहरूपं विद्महे
तुलसीपवित्रं धीमहि।
तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात्॥
★
शुद्धस्वरूप‑ब्रह्म‑गायत्री‑मन्त्रः
(ब्रह्म-गायत्री-मन्त्रः)
ॐ चतुर्व्यूहरूपं विद्महे
शुद्धस्वरूपं धीमहि।
तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात्॥
★
पञ्चदैवता-स्वरूपवर्णनम्
जगन्नाथं बलभद्रं च प्रद्युम्नं च अनिरुद्धम्।
परमात्मिकां प्रकृतिं च सृष्टेः पञ्चदैवतानि प्रथमम्॥
एतदतिरिक्तं सर्वेषु गृहगृहेषु पञ्चदेवताः।
ते स्वस्थानवर्तिनः सन्ति पञ्चदेवा इति स्मृताः॥
💓
देहः आत्मनः
शरीरम् एकम् अद्वितीयम् अनुपमं यन्त्रम्
यस्य अनुरक्षणपोषणम् एकमेव मन्त्रः।
एतदचले सति आत्मा करोति एतस्य वर्जनम्।
तस्मात् शरीरात्मनोः उभयोः ध्यानम् आवश्यकम्।
★
आत्मा–देहगृहविचारः
(मुक्तछन्दः)
यदा गृहमिदं जीर्णं न वासायोपपद्यते।
तदा निवासिनस्तस्मात् त्यजन्ति स्वयमेव ते॥
तथा शरीरमेतज्जीर्णं न कर्मण्युपपद्यते।
तदा देहं परित्यज्य जीवोऽन्यत्रोपपद्यते॥
यदा गृहमिदं भग्नं न पुनर्निर्मितुं क्षमम्।
तदा तद् धूलिरूपेण नश्यत्येव निरन्तरम्॥
तथा शरीरमेतद् भग्नं न पुनः स्थापयितुं क्षमम्।
स्वभावादेव विनश्यति चोपगच्छति पञ्चत्वम्॥
न शक्यं तदिदं रूपं पुनरेव उद्जीवितुम्।
न प्राणः पुनरायाति त्यक्ते देहे कथंचन॥
एष धर्मः सनातनः शास्त्रेषु परिकीर्तितः।
देहभेदेऽपि नित्यात्मा याति स्वमार्गेणैव॥
इत्यात्मदेहगृहविचारः समाप्तः॥
★
स्वप्न-मरण-आत्मतत्त्वम्
(मुक्तछन्दः)
यदा निर्गच्छत्यात्मा देहात् न कश्चिद् वेद तदा।
न कम्पः नापि चिह्नः स्यात् शान्ते देहे स्थिते सदा॥
निशब्दं याति दूरं स यत्र प्राणो न गच्छति।
अदृष्टोऽज्ञातमार्गेण मृत्यु-पन्थानमृच्छति॥
पुनर्यदा प्रविशत्येष देहं मृत्तिकामयं पुनः।
तदा वेदना समुत्पन्ना चेतना जायते निश्चितः॥
स्पन्दते जागरूकं देहं जीवनं स्वं प्रपद्यते।
वेदना सूचयत्येव आत्मनः सन्निधिं ध्रुवम्॥
अतः मूढमिदं मनो न सर्वं सत्यमीक्षते।
स्वप्नमायाविलासेन भ्रान्तिमेव प्रसूयते॥
विवेकेन विचिन्त्यैतत् सत्यं मिथ्यां च भेदय।
क्षणभङ्गुरेऽस्मिन् लोके आत्मयात्रां निरीक्षय॥
💓
सृष्टि–स्थिति–लयम्
(आत्म-तत्त्वम्)
आत्मैव तदिदं विश्वं, सृज्यते सृजति ईश्वरः ।
त्रायते त्राति विश्वात्मा, ह्रियते हरति ईश्वरः ॥
(SB 11.28.6-अल्पतः संशोधितम् )
💓
आत्मा-परमात्मा
यस्मिन् मध्ये विद्यते आत्मज्ञानम्,
स एव हि कथ्यते आत्मा॥
यस्मिन् मध्ये विद्यते परमं ज्ञानम्,
स एव हि कथ्यते परमात्मा॥
आत्मा-परमात्मा
यस्य मध्ये विद्यते आत्मज्ञानम्।
स एव कथ्यते आत्मा॥
यस्य मध्ये विद्यते परमं ज्ञानम्।
स एव कथ्यते परमात्मा॥
आत्मा-परमात्मा
यस्मिन् मध्ये विद्यते आत्मज्ञानम्,
स एव हि कथ्यते आत्मन्॥
यस्मिन् मध्ये विद्यते परमं ज्ञानम्,
स एव हि कथ्यते परमात्मन्॥
💖
आत्माभिमानदोषः
यदा आत्मा स्वयमेव परमत्मानं मन्यते,
तदा तस्याधोगतिर् अकल्याणं च जायते।
एतादृशी हि भावना महापापा महाऽनुचिता ।
आत्मानः स्युः परमात्मनः सदा दास्येऽनुगताः ॥
䷼
अहङ्कारक्षयः- सत्योदयः
(विवादनिर्वृत्तिमार्गः)
अहं सदा सम्यगस्मीति वदति मम चेतनम्,
अन्ये सदा तमोलीना इति पश्यामि मानसम्।
अस्वीकारः पिधत्त्येव सत्यद्वारं ममोपरि,
अहङ्कारः दृढः पाशः बध्नाति मां निरन्तरि॥
अहङ्कारदुर्गे उन्नते तिष्ठामि गर्वभूषणः,
सर्वप्रकाशं त्यजाम्येव मूढबुद्धि–विभूषणः।
कृपा तु भिनत्ति गर्वस्य कठोरं बन्धनं ध्रुवम्,
विनयेन द्रवते चेतः शिलावत् जायते मधुरम्॥
विनम्रदृष्ट्या विश्वं पश्यामि समतां श्रयन्,
समर्पणेन हृदयं याति काञ्चनतां पुनः श्रयन्।
गच्छतु गर्वः, करुणा उदेति सर्वबन्धनी,
एकत्वे विनये सत्ये शान्तिर्जायते सनातनी॥
सर्वहृदि वसतं दिव्यं तत्त्वं प्रेम्णा वयं विद्महे,
निःस्वार्थस्नेहयोगेन एकात्मभावं च गच्छ्महे।
अहङ्कारात् परे शुद्धः आत्मा नित्यः प्रकाशते,
साधकः तत्र विलीयेत, केवलं ब्रह्म प्रकाशते॥
䷼
विज्ञान - श्रीभगवान्।
अज्ञानी मन्यते विज्ञानमेव महाबलिनम्।
विज्ञानमेव सर्वस्वं, शेषं सर्वं मलिनम्।
विज्ञानी वदति यत् सर्वं ईश्वरस्य दानम्।
वयं केवलं कुर्मः श्रमं च अनुसन्धानम्।
अस्माकं फलानि ददाति श्रीभगवान्।
💔
देहात्मविवेकः
आत्मा प्राणस्वरूपोऽयं तेजोरूपः सनातनः।
जीवानां प्रेरकः शक्तिः देहस्तस्य निवेशनम्॥
मृण्मयः केवलो देहो वसत्यत्रात्मना क्षणम्।
सुशोभितो दृढो वापि न स एव निवासकः॥
न गृहस्य गृहिणा सार्धं नित्यसम्बन्ध ईक्ष्यते।
तथा देहात्मनोर्भेदः स्पष्ट एव विवेकिनाम्॥
न देहः पुरुषं करोति न गुणान् न च दोषकान्।
आत्मैव कारणं तेषां देहः मौनं केवलम्॥
★
जीवस्वभावलक्षणम्
यत्र देशे गच्छति जीवः तत्र फलम् अश्नाति।
यत्र देशे वसति स जीवः तद्-देशीयः भवति॥
यत्र धर्मे जायते जीवः तमेव धर्मम् आचरति।
एष एव स्वभावोऽस्य जीवस्य नित्यः प्रकीर्तितः॥
देशधर्मानुसारं हि चित्तं तस्य प्रवर्तते।
संस्कारैः नियतः जीवः स्वभावेनैव वर्तते॥
★
स्वभावदोषविचिन्तनम्।
मनसा निश्चितं तादृशानि कर्माणि न करिष्यामि पुनः सदा।
स्वभावात् क्रियते कर्म, मम दोषोऽस्ति कुत्र सदा?
★
जीवस्वभावदोषः
(मुक्तछन्दः)
जीवः सहजं न इच्छति श्रोतुं सत्यधर्मम्।
जीवने सुखस्याशया करोति धर्मकर्मम्॥
यत्र जातो जीवोऽयं तदेव जगदिच्छति।
तत्रैव मोहान्नित्यं स्वजीवनमवस्थापयति॥
सर्वैरेव पीडितोऽस्मीति मन्यतेऽज्ञानविह्वलः।
परान् सर्वान् विरोधिनः पश्यत्यन्धोऽविवेकबलात्॥
न जानाति पूर्वकर्म स्वजीवनविनिर्मितम्।
न वेत्ति दैवनीतिं तु सर्वलोकनियामिनीम्॥
बान्धवान् स्वजनांश्चैव सर्वस्वमिति मन्यते।
मायाजालेन बद्धः सन् तत्रैव हि निमज्जति॥
विस्मृत्य दिव्यसंदेशं योजनाः कुरुतेऽनिशम्।
संसारार्थे निमग्नोऽयं न पश्यति परं पदम्॥
एष दोषो महान् जीवस्य भ्रमकारकः।
विस्मरत्यात्मनः कर्म सर्वबन्धविनाशकम्॥
2
जीवस्वभावदोषः
यत्र जातो जीवोऽयं तदेव जगद् इच्छति।
तत्रैव नित्यं मोहात् स्वजीवनम् अवस्थापयति॥
सर्वैः एव पीडितोऽस्मीति मन्यतेऽज्ञानविह्वलः।
परान् सर्वान् विरोधिनः पश्यति अविवेकबलात् अन्धः॥
न जानाति पूर्वकर्म स्वजीवनविनिर्मितम्।
न वेत्ति दैवनीतिं तु सर्वलोकनियामिनीम्॥
बान्धवान् स्वजनान् च एव सर्वस्वम् इति मन्यते।
मायाजालेन बद्धः सन् तत्रैव हि निमज्जति॥
विस्मृत्य दिव्यसंदेशं योजनाः करोति अनिशम्।
संसारार्थे निमग्नोऽयं न पश्यति परं पदम्॥
एष दोषो महानस्य जीवस्य भ्रमकारकः।
विस्मरति आत्मनः कर्म सर्वबन्धविनाशकम्॥
★
जीव-स्वभावः धर्मः।
शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
स्वभावदोषो जीवस्य महाऽहितकरश्च महाऽमङ्गलम्।
तस्य प्रतिकाराय जीवस्य स्वभावपरिवर्तनं प्रयोजनम्।
तस्मात् सत्सङ्गः सद्गुरुसङ्गश्च परमं प्रयोजनम्।
स्वभावपरिवर्तनं विना सर्वे कर्मधर्माः निष्फलाः।
एवं देवतासङ्गः सत्सङ्गश्च स्वभावदोषेण विफलाः।
★
न तुलनम् कदाचन
(मुक्तछन्दः)
न हि द्वौ जीवौ समरूपौ कदाचन,
न हि द्वे जीवने समरूपे कदाचन॥
न हि मार्गौ द्वौ समानौ कदाचन,
स्वमार्गे गच्छति जनः प्रतिदिनम्॥
भिन्नाः कथाः सुखदुःखसमन्विताः,
न कदापि ताः भवन्ति समरूपाः॥
केचित् शनैः यान्ति, केचित् च शीघ्रम्,
भिन्नजीवाः दर्शयन्ति स्ववैभवम्॥
स्वकाले प्रस्फुरति जीवः स्वरूपम्,
शान्तचित्तः स्वगीतं गायति स्वयम्॥
मा तुलय, मा विषीद कदाचन,
स्वजीवनं वहति दैवात् सुस्थितम्॥
★
तृष्णादोषः (तुलना-इच्छा-संबन्धः)
(मुक्तछन्दः)
परद्रव्ये दृष्टिपाते, जायते तृष्णा मनसि।
तुलनाया प्रवाहेण, नश्यति शान्तिः मनसि॥
अन्येषां वैभवं दृष्ट्वा, वर्धते कामना दृढा।
स्वसन्तोषं परित्यज्य, धावति चित्तं दृढा॥
तुलना दुःखहेतुः स्यात्, तृष्णा दुःखस्य कारणम्।
एतयोः सङ्गमेनैव, भवति क्लेशकारणम्॥
यः त्यजेत् तुलनां लोके, सन्तोषं धारयेत् हृदि।
तस्य नश्यति तृष्णैव, शान्तिः वसति हृदि॥
★
दिव्यसाधनानि
(मुक्तछन्द )
पिता माता च जीवनस्य प्रथमौ दिव्यसाधनौ।
तयोः श्रद्धासमाचारात् शुद्ध्यते मानसं जनौ॥
पुत्रः पुत्री च धर्मस्य संवर्धननिदर्शनौ।
प्रेमयुक्तेन सेवया भवतः पुण्यसाधनौ॥
पत्नी सहधर्मचारिणी सत्यमार्गस्य साधिका।
तस्याः सम्मानयोगेन भवति चेतना शुद्धिः॥
सुहृदः सत्यदर्पणं दोषगुणप्रकाशिकाः।
तेषां सदुपयोगेन जायते बुद्धिः धारिका॥
गुरवो ज्ञानदीपास्ते तमोमोहविनाशकाः।
तदनुग्रहयोगेन मार्गः स्यात् सुप्रकाशकः॥
एतानि दिव्यसाधनानि ये नराः श्रद्धयोजिताः।
शीघ्रमेव समीपं यान्ति परमेश्वरस्य समीपाः॥
☆
जीवेश्वरतत्त्ववर्णनम्
जीवो हि देवांशकलाऽतिसूक्ष्मः,
दीपांशुवद् दिव्यस्वरूपभूतः।
ईशप्रकाशप्रतिबिम्बभावात्,
तत्सदृशोऽन्तः प्रतिभाति नित्यम्॥
ईशस्तु पूर्णोऽनवधिः स्वभावात्,
ज्ञानैश्वर्यबलानन्दनिधिः साक्षात्।
जीवे तु तान्यल्पपरिमितानि,
मात्रावशात् स्वल्पतया स्थितानि॥
ईशेन सृष्टं सकलं जगदेतत्,
लीलामयं विश्वविधानहेतुः।
जीवस्तु तस्मिन् नियतं निविष्टः,
कर्मप्रबन्धे परिवर्ततेऽसौ॥
ईशः स्वभावात् सकलं हि वेत्ति,
स्वं च जगच्चैव यथार्थरूपम्।
जीवस्तु मोहावरणेन बद्धः,
स्वात्मानमेव न वेत्ति सम्यक्॥
अविद्यया बद्ध इहैव जीवः,
संसारपाशैः परितो निवेशितः।
ईशस्तु नित्यं विमलस्वरूपः,
नित्यमुक्तः स्वयमेव दीप्तः॥
यदा तु जीवः हृदि ज्ञानदीपं
गुरुप्रसादात् स्फुरयत्यनल्पम्।
तदा स पश्यति भगवद्विभूतिं,
स्वभिन्नभावेऽपि तदीयमंशम्॥
नैक्यं परं नापि च भेदपूर्णं,
सख्यं तयोः शाश्वतलीलयैव।
ईशः स नाथः करुणानिधानः,
जीवस्तु तस्मिन् शरणागतः सदा॥
💧
भक्तवत्सल्य-स्तोत्रम्
नाहं स्वतन्त्र एवात्र, भक्ताधीनः सदा ह्यहम्।
भक्तेषु स्थिता मम प्रीति, ते मम प्राणसखा परमः॥
ये भक्ताः शरणं यान्ति, तेषां रक्षां करोम्यहम्।
नाहं जहामि तान् भक्तान्, मयि ते नित्यशरणम्॥
💧
श्री जगन्नाथ भक्ति तत्व।
निष्कामकर्मदृष्ट्या प्रभुं प्रसन्नं भवदीय सः
निष्कामभक्तिभावेन मग्नः प्रभुं प्राप्नोति सः
स एव श्रीजगन्नाथः परब्रह्म सनातनः।
मोक्षमुक्तिप्रदाता स निर्गुणो निरञ्जनः॥
सर्वभूतेषु यो नित्यं स्थितोऽसौ परमात्मवान्।
भवसागरपाराय स विश्वात्मा सनातनः॥
भावग्राही स भगवान् भावैस्तुष्यति नित्यदा।
भावमात्रेण सन्तुष्टो जगन्नाथो महाप्रभुः सदा॥
💖
समदृष्टिः समभावः।
वरिष्ठस्य सम्मानः, कनिष्ठस्य अपमानः।
एतद् दृश्यं युगे युगे सदा दृश्यमानम्।
समदृष्टिः समभावश्च दृश्यं अति दुर्लभम्।
येन ईश्वरभक्तिः भवति, अतीव सरलम्।
💧
श्री जगन्नाथभक्तितत्त्व।
जगन्नाथार्चनं नित्यं दुष्करं परमं स्मृतम्।
अन्यदेवाः सुप्रीतास्ते स्वल्पसेवाप्रसन्नकम्॥
हरेर्भक्तजनाः सरलाः सदा दीनाः परिक्लिष्टकाः।
दीननिन्दिताः सन्ति ते, तेषां हृदि न हि दर्पाः॥
राज्यधनं न लभन्ति, तथापि हृष्यन्ति चेतसा।
सर्वदा स्नेहमग्नाः सन्ति जगन्नाथसन्निधौ स्थिताः॥
राज्यलाभसमृद्ध्यादि लब्ध्वा मदान्धिताः।
स्वदातारं विस्मरन्ति, भक्ताः भगवानं न विस्मृता॥
💧
श्रीविष्णोः शताष्टकं नामस्तोत्रम्।
ॐ श्री गुरुभ्यो नमः । हरिः ॐ ॥
ध्यानम्।
शान्तं शाश्वतमव्यक्तं नित्यं विष्णुमनाश्रितम् ।
अनन्तरूपमद्वैतं सर्वकारणकारणम् ॥
स्तोत्रारम्भः।
नमोऽस्तु नारायणाय विश्वस्याधारकारिणे ।
भक्ताभीष्टप्रदातारं वन्दे विष्णुं सनातने ॥
नाममाला
श्रीकृष्णः केशवः कान्तः पद्मनाभोऽगोपतिः प्रभुः ।
नारायणो मधुरिपुर्वैकुण्ठो मधुसूदनो मुदा ॥
गोविन्दो गोकुलेशश्च दामोदरः जनार्दनः ।
परं ज्योतिरच्युतो देवः पुरुषोत्तम ईश्वरः ॥
अनन्तः शङ्खपाणिश्च ब्रह्माण्डाधिपतिर्बलः ।
वरदः शार्ङ्गपाणिश्च जगन्नाथो जगद्गुरुः ॥
धर्माध्यक्षो वत्सलश्च शीलवान्भक्तवत्सलः ।
वसुदेवो हरिः सर्वात्मा हरिहारः सुसत्त्वलः ॥
सर्वज्ञः सर्वभूतात्मा प्रद्योतकः शुभाङ्गलः ।
गोपीजनवल्लभो नित्यं शान्तः परात्परः प्रभुः ॥
सुमेधाः सुगुणी धीरः ज्ञानधनः सर्वशक्तिमान् ।
सुरश्रेष्ठः पद्मनाभो हृषीकेशः प्रभोत्तमः ॥
दयानिधिर्विष्णुरीशः ब्रह्माम्बुधिमदायकः ।
विश्वसृष्टिकरो देवः शैलाध्यक्षो दयालयः ॥
अच्युतोऽथ सहस्रशीर्षा कपिलो गुरुरव्ययः ।
सर्वात्मा सर्वदेवेशो विष्णुः प्रभुरनन्तयः ॥
स्वयम्भूः शुभ ईशानो विश्वनाथः कृपासरः ।
सद्गुणप्रद ईशानो धर्मसंस्थापकः शुचिः ॥
योगी वेदोत्तमश्चैव भक्तवत्सल कल्याणदः ।
कृष्णः श्यामः मधुरो देवो भवमोहे च हितो हरिः ॥
कैलासनाथो नृहरिः वीर्यवान् शरणान्तरः ।
नित्यानन्दो निर्मलो व्योमगो विश्वनाथकः ॥
समर्थः शरणागतानां दाता भक्तमनोरमः ।
अर्जुनप्रियः पाण्डवात्मा जगन्नाथः परप्रभुः ॥
रामो धर्मप्रवर्ता वै सीतापतिः सदाश्रयः ।
भक्तवत्सलः सर्वकरो दैत्यानाशकरो हरिः ॥
भूतभव्यो भवेशानो सर्वलोकनिवासकः ।
सर्वभूतहितैषी नित्यं सद्गुरुः हरिरेव च ॥
सर्वज्ञः सर्वेश्वरश्च शरणागतवत्सलः ।
सत्यव्रती वचनप्रियः पद्मनाभो जगद्पतिः ॥
परमात्मा जगत्स्वामी शाश्वतो हरिरच्युतः ।
गोविन्दो हरिकृष्णश्च सुन्दरः सुधया युतः ॥
गोपीनाथो दामोदरः जीवनाधारसुन्दरः ।
सर्वभवविनाशकश्च शान्तः पद्मनाभहरिः ॥
वासुदेवः पुरुषोत्तमः सर्वप्राणप्रियः प्रभुः ।
अनन्तरूपः सत्प्रज्ञः श्रीहरिः स्मरणोचितः ॥
सच्चिदानन्ददेवेशः सर्वलोकनयोदयः ।
परमेशः शाश्वतो नित्यं भक्तवत्सल एव हि ॥
अनन्तविभुतिं धत्ते शरणागतहितैषिणः ।
विष्णुर्दयासागरः श्रीमान् पद्मनाभो जगद्गुरुः ॥
सुरप्रियः गोपीनाथो दामोदरः सुशीलवान् ।
हरिः सर्वकरो नित्यं भक्तपालनतत्परः ॥
हरिदत्तः प्रसन्नात्मा शरणागतविनाशकः ।
वासुदेवो सदानुरक्तश्च श्रीधरः सर्वशक्तिमान् ॥
चतुर्भुजः शार्ङ्गधारी सत्यवाक्यप्रकाशकः ।
विष्णुर्नमो नमस्तेऽस्तु जगन्मोहनमानदः ॥
प्रभाकरः सुरेशश्च लोकनाथो जनप्रभुः ।
श्रीहरिः श्रुतिपूज्यश्च शान्तः भक्तप्रियः सदा ॥
फलश्रुति
स्तोत्रं विष्णोः परं पुण्यं नामाष्टकशतात्मकम् ।
यः पठेच्छ्रद्धया नित्यं स याति परमां गतिम् ॥
(२)
सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वदुःखविवर्जितः ।
आयुः श्रीर्बलविज्ञानमायुष्यं चाप्नुयाद्ध्रुवम् ॥
(३)
भक्तिमान् यः पठेन्नित्यं विष्णोः प्रीत्यै समाहितः ।
तस्य वश्यं जगत्सर्वं विष्णुभक्तिविवर्धनम् ॥
(४)
राजानं यदि पाठयेत्स विजयी भवेत्सदा ।
धनार्थी लभते लक्ष्मीमज्ञानो ज्ञानमाप्नुयात् ॥
(५)
सुपुत्रकामो लभते पुत्रान् सद्वधूमिच्छकः ।
सर्वान् कामानवाप्नोति विष्णोर्नामशताष्टकम् ॥
इति श्रीविष्णोः शताष्टकं नामस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
दुर्भाग्यम्
मम दुर्भाग्यस्य कारणं नान्यो दोषी।
मम दुर्भाग्यस्य कारणं अहम् एव दोषी॥
दुर्भाग्येऽपि अहं पश्यामि नवं प्रकाशम्।
दुर्भाग्यस्य नाशात् सर्वं पुनः भविता सुखदम्॥
दुर्भाग्यं कदापि न मन्येत महाऽहितकरम्।
दुर्भाग्यनाशात् पुनरागमिष्यति सुखं परम्॥
💧
भाग्यफलम्।
ईश्वरप्रदत्तम् अस्ति भाग्यफलम्।
तत् भवति जीवनमध्ये प्रतिफलम्।
अत एव तद्विषये चिन्ता व्यर्थम्।
सुखदुःखयोः स्थितम् अविचलम्।
💧
ईश्वरप्राप्तिः
न पूजनैः न यज्ञैश्च न कर्मभिर्न ज्ञानतःईश्वरप्राप्तिः।
शुद्धया निःस्वार्थभक्त्यैव भवत्येव भगवत्प्राप्तिः॥
★
कर्मधर्मद्विपक्षेण जीवस्य गतिः
[ईश्वरप्राप्त्युपायः]
(मुक्तछन्दः)
यथा पक्षी द्वाभ्यां पक्षाभ्यां गच्छत्यन्यं स्थलम्।
तद्वज्जीवः कर्मधर्माभ्यां गच्छत्यन्यं जीवनपथम्॥
यथा ज्ञानबलात् पक्षी दृढविश्वाससंयुतः।
प्राप्नोति स्वप्रियं स्थानं निश्चलधिया युतः॥
तथा जीवः निष्कामकर्मधर्मपरायणः।
ज्ञानयोगेन संयुक्तः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः॥
प्रेमभक्त्यानुसेवया प्राप्नोति परमं पदम्।
परमानन्दमाप्नोति ईश्वरस्य दिव्यं धाम॥
☆
ईश्वरस्य समदृष्टिः
ईश्वरस्य समीपे नास्ति कश्चित् भेदभेदता;
सर्वे जनाः तस्य समीपे समाना एव सदा।
💧
जगत्-संसार
जगत् सत्यं नित्यं च,तस्य परिवर्तनम् ईश्वराधीनम्।
संसारोऽपि दिव्यात्मकः मायाबद्धः सदा क्षणम्॥
स्वकर्मकामनाः सर्वाः दोषिण्यः नित्यमशुद्धम्।
निष्कामकर्म योग्यं तु शुद्धतमं परं स्मृतम्॥
जीवः कर्मार्थधर्मैश्च गृह्णात्यनेकम् ऋणं सततम्।
अन्ते तस्य परिशोधनं कर्तव्यं ज्ञात्वा कुरु कार्यम्॥
💖
कर्तृत्वाभिमान-फलत्यागयुक्त कर्मयोगः
निःस्वार्थभावेन स्वकर्मणां पालनं हि स्वधर्मः उत्तमः।
निष्कामभावेन स्वकर्मणां पालनं हि स्वधर्मः परमः॥
कर्तृत्वाभिमान-फलत्यागेन युक्तं तत् श्रेष्ठमुत्कृष्टम्॥
एतत् सनातनधर्मस्य परमं तत्त्वं युगे युगे प्रकीर्तितम्॥
★
स्वमार्ग-स्वधर्मनिष्ठा
(मुक्तछन्दः)
स्वमार्गे चलतु नित्यं, न परैः विचलितो भवेत्।
स्वधर्मे स्थितचित्तः स्यात्, न कदापि च्युतो भवेत्॥
नान्येषां मार्गमाश्रित्य, स्वभावं न परिवर्तयेत्।
स्वकर्मसु दृढो भूत्वा, जीवनं सफलं नयेत्॥
भिन्ना जीवाः भिन्नमार्गाः, न तुल्यो भवेत् कश्चिद्।
स्वधर्मे यः स्थितो नित्यं, स एव सफलो भवेत्॥
कर्मयोगस्य मूलसिद्धान्तः
सर्वकर्मसु स्वभावतः शुभाशुभे इति द्विविधौ फलौ विद्यमानौ।
शुभाशुभकर्मभ्यां जीवः बध्यते, निष्कामकर्मणा बन्धनात् विमुच्यते।
कर्मयोगिन्, एतत् स्मर-
यस्य कर्मणः अन्ते शुभफलम्, तत् कर्म शुभम् स्मृतम्।
यस्य कर्मणः अन्ते अशुभफलम्, तत् कर्म अशुभम् स्मृतम्।
कर्मयोगः भक्तियोगफलम्।
निःस्वार्थकर्मयोगेन कर्मबन्धनानि विनश्यन्ति।
निःस्वार्थभक्तियोगेन मोक्षद्वारं प्रसीद्यति॥
💧
योगसारः
ज्ञानयोगो बोधयति जगतः संसारस्य चेश्वरस्य परमार्थम्।
कर्मयोगो निर्दिशति निःस्वार्थकर्मणि मार्गम्॥
भक्तियोगो दर्शयति निःस्वार्थधर्मपरायणत्वम्।
एतेषां त्रयाणां योगानां एष एव मूलसारश्च तत्त्वम्॥
आत्मसंयमोऽत्र मुख्यो योगस्य परमः सारः।
चित्तवृत्तिनिरोधो हि योगः; मायामोहोऽयं संसारस्य सारः।
यत्रात्मैव प्रकाशते तत्र शान्तिः परमानन्दोऽप्यपारः॥
☆
परमेश्वरलीलावतरणम्
धर्मरक्षार्थं युगे युगे अवतीर्यते परमेश्वरः।
तस्मिन्काले प्रजायन्ते बहवो नकलहरयः॥
भगवतो लीलाः अद्भुताः महाऽपरम्पराः।
ताः न जानन्ति ऋषयो देवासुरनराः॥
💧
जगन्नाथस्य परीक्षा।
जगन्नाथस्य भक्तस्य परीक्षा अत्यद्भुतम्।
यस्य रहस्यं न जानाति विश्वं चराचरम्॥
जगन्नाथस्य परीक्षायां यः सिद्धः स तीर्थङ्करः।
अज्ञानिनां पापिनां च परिणामो भवति भयङ्करः॥
💧
ईश्वरस्य माया
ईश्वरमायाया अकल्पनीयत्वम् च अद्भुतत्वम्,
तस्य माया ज्ञातुं शक्या; तस्यैव ज्ञानं प्रदत्तम्।
यः भेदयितुं शक्नोति, तस्य मायायाः रहस्यत्वम्।
सः केवलं पश्यति अस्य संसारस्य अद्भुतं दृश्यं।
☆
मिथ्यामायानिरूपितः संसारः सर्वथा स्थितः।
तस्यैव रचयितुर्वाक्यं-सत्यं इदम् पुनरुक्तितः॥
★
मायां मोहं दुःखं हरति ईश्वरतत्त्वम्।
(मुक्तछन्दः)
चिकित्सकः न निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्।
केवलम् ईश्वरतत्त्वं निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्॥
केवलम् एतत् ईश्वरतत्त्वं संसारस्य एकमात्रं परमं सत्यम्।
यः जानाति एतत् ईश्वरतत्त्वं सः जानाति संसारस्य सत्यम्॥
यः जानाति संसारसत्यं स पश्यति निजानन्दरूपम्॥
💧
चतुर्व्यूहस्तोत्रम्
Hymn in Praise of the
Four Form of the Supreme
सच्चिदानन्दं परब्रह्म परं, आद्यां शक्तिं परमेश्वरीम्।
वासुदेवं सङ्कर्षणं च, प्रद्युम्नं चानिरुद्धकम्॥
चतुर्व्यूहरूपिणं देवं, नमामि परब्रह्म परं।
नमामि तव पादपङ्कजं, शरण्यं भक्तवत्सलम्॥
भवबन्धविनाशनाय, भक्तानां परमं सुखम्।
नामस्मरणमात्रेण, दातुं शक्तो जनार्दनः॥
निर्मलसङ्काशं तेजस्वि, लोकातीतं निरञ्जनम्।
योगिध्येयं अनावृतं, स्वयंप्रभं सनातनम्॥
न मे अस्ति शरणं नाथ! त्वदन्यः परमेश्वरः।
त्वत्पादाम्बुजं ध्यायन्, प्रविश्येते मोक्षद्वारम्॥
यं पठेन्मनुजः भक्त्या चतुर्व्यूहं मनोहरम्।
विमुक्तिः स्याद्भवाब्धेः स विष्णुलोकं प्राप्नुयात्॥
☆
जगन्नाथचतुर्व्यूहस्तोत्रम्
जगन्नाथः परं ब्रह्म आदिदेवः सनातनः।
बलभद्रः तस्यांशश्च जगन्नाथस्य प्राणरूपः॥
प्रद्युम्नोऽनिरुद्धश्च परमब्रह्मांशरूपौ।
सृष्टितत्त्वसंवाहकौ आदिदेवौ सनातनौ॥
💓
सत्योपासना
पूजायां नास्ति समयो, न घंटानिनदः आवश्यकः।
न मन्त्रजपो न बाह्यकृत्यं, भाव एव आवश्यकः॥
न पश्यति भगवान् द्रव्यं, न हेमावरणभूषणम्।
हृद्गूढभक्तिमेव पश्येत्, शुद्धमानसपूजनम्॥
भक्त–भगवान्–भावः
भक्तः महाभावग्राही, भगवान् च तथैव सदा।
प्रेमसम्बन्धो महाभावः, स एव तयोः सदा
सत्योपासना
पूजायां नास्ति कालोऽत्र, न घंटानिनदः आवश्यकः।
न मन्त्रजपो न बाह्यक्रिया, भाव एव ह्यावश्यकः॥
न पश्यति भगवान् द्रव्यं, न हेमावरणभूषणम्।
हृद्गूढभक्तिमेव पश्येत्, शुद्धभावप्रपूजनम्॥
☆
जीवनतत्त्वम्
(मुक्त छंद )
ईश्वरेण प्रदत्तोऽयं कालमन्त्रः शरीरिणाम्।
अदृश्यो दिव्यवरदः सर्वजीवहिताय सः॥
हृदयेषु निहितोऽयं गुह्यदीप इव स्थितः।
स्वयमेव प्रज्वलितव्यः जीवनार्थप्रकाशकः॥
केचनैनं प्रयुञ्जते करुणादीपवर्धने।
केचन मोहलोभाभ्यां संसारपथं धावन्ति॥
केचन सन्ति ये लोके तारका इव शोभनाः।
परोपकारनिरताः कुर्वन्ति जीवनं शुभम्॥
स्वातन्त्र्यं चयनं चैव एष मन्त्रः प्रदर्शयेत्।
उत्थानाय पतनाय जीवने मार्गदर्शकः॥
सर्वेभ्यः प्रददौ देवः कर्ममार्गप्रदर्शकम्।
स्वकर्मणा हि जीवोऽयं स्वगतिं सम्प्रपद्यते॥
यदा तु समाप्तिमेति कालमन्त्रः शरीरिणाम्।
न धनं न च वै मित्रं तदा त्रातुं समर्थकम्॥
मृन्मयं देहमेतत्तु पुनरेव धरां गतम्।
कालः शनैः समाप्नोति जीवनस्य कथामिमाम्॥
कर्मसत्यानि बीजानि यानि लोके प्ररोपितम्।
तान्येव शेषतां यान्ति वातवेगेऽपि संस्थितम्॥
नाटकमिव जीवनं भूमौ देवेन निर्मितम्।
मन्त्रक्षये समाप्तं स्यात् जीवितस्य नाटकम्॥
💧
जीवनपाठक्रमः
ये नैव जानन्ति गतिगतिमिमां पूर्वजन्मोत्तरं गतिम्।
मायामोहवशादिह लोके जनाः कुर्वन्ति नित्यं भ्रमम्॥
जीवन्नेव यथालसं विचरन्ति मोहबद्धाः नराः।
लोकस्य केवलपाठेन न लभन्ते परां गतिम्॥
ये जन्मप्रलयक्रमं न विदिताः पूर्वापरं चान्वयान्।
मायामोहवशादिह प्रविशन्ति नूनं जनो लौकिकः॥
ये तत्त्वं पुनरागमनमार्गं मरणमार्गं चाधीतवन्तः।
ते वर्तमानजीवने विवृण्वन्ति मार्गं परं शान्तिम्॥
ये तत्त्वं विदितं पुनर्जनिमरणं ज्ञात्वा भवन्ति प्राज्ञाः।
तेऽध्यायन्ति सदात्मविवेकविधयं निःश्रेयसस्यैव॥
धर्मः स एव गुणान् प्रभवयति नृणां जीवनपाठक्रमः।
येनैव विविक्तया परगतिर्लभ्यते सान्तरम्॥
💧
सत्यप्रमाणवचनम्
(सत्यप्रमाणोपदेशः)
शृणुत सनातनीभक्तगणाः एतद् वचनम्।
अप्रमाणितसूचनानां न कुर्यात् प्रसारणम्॥
अनुभूतिं स्वप्नदृष्टिं मन्येत असत्यज्ञानकम्।
यावन्न लभ्यते तस्य सत्यं पूर्णप्रमाणकम्॥
सनातनधर्मः शुद्धः परमपवित्रधारासमः।
तस्मिन् न योजयेत् अर्धसत्यं वा असत्यवचनम्॥
यद् ददासि उपदेशं प्रवचनं ज्ञानसमन्वितम्।
स्वयमेव तदाचारः एव हि धर्मनियमः॥
💓
स्वप्न-अनुभूति-विवेचनम्
शृणुत भक्तगणाः एतद् सनातन वचनम्।
स्वप्नः अनुभूतिश्च द्वयं अनिश्चितदर्शनम्।।
अप्रामाणिके भवति द्वयं महाविध्वंसकम्॥
प्रामाणिके भवति द्वयं परमसुखप्रदम्॥
💧
धर्म-तत्त्वज्ञानम्।
यो जीवःन जानाति धर्मस्य मूलतत्त्वज्ञानं ।
तस्य समीपे धर्मः घनः अन्धकारसमानः।
तत्त्वज्ञानमेव हि धर्मपथस्य सूर्यसमानम्।
तत्त्वज्ञानविना धर्मः अन्धकारसमानः।
अन्धधर्मे वर्धते कुसंस्कारः च अज्ञानम्।।
अन्धकारे धर्माचरणं मृत्युसमानम्।
★
सत्यज्ञानम्
सर्वस्य जगतः कर्ता, जीवनस्य परं पदम्।
आनन्दस्यैकनिधिः सः, ब्रह्मतत्त्वं सनातनम्॥
सर्वभूतधारकः देवः, जगत् पोषयते नित्यम्।
निःशब्दकृपायुक्तः सः, सर्वं ददाति निरन्तरम्॥
यत्र सर्वे प्रवाहाः स्युर्, लयं यान्ति निरन्तरम्।
रूपातीतं परं तत्त्वं, स्वप्नतुल्यं जगत्त्रयम्॥
यः जानाति हृदि स्वस्य तत्त्वमेतत् सनातनम्।
स एव ज्ञानवान् लोके, पूर्णत्वं लभते ध्रुवम्॥
धर्म-तत्त्वज्ञानम्।
यो जीवः न जानाति धर्मस्य मूलतत्त्वज्ञानम्।
तस्य समीपे धर्मः घनान्धकारसमानः।
तत्त्वज्ञानमेव हि धर्मपथस्य सूर्यसमानम्।
तत्त्वज्ञानविना धर्मः अन्धकारसमानः।
अन्धधर्मे वर्धते कुसंस्कारः च अज्ञानम्।
अन्धकारे धर्माचरणं मृत्युसमानम्।
★★
★
उत्तमा योनि: तथा ज्ञानप्राप्तिः
(मुक्तछन्दः)
यः आत्मा वारं वारम् उत्तमां योनिम् आप्नोति,
सः जीवनकाले उत्तमं गुरुं प्राप्नोति।।
सः निश्चयेन ज्ञानवान् भवति।
☆
उत्तमा योनि: तथा ज्ञानप्राप्तिः
(मुक्तछन्दः)
यः आत्मा वारं वारं उत्तमां योनिं प्राप्नोति,
सः जीवन् एव उत्तमं गुरुम् प्राप्नोति।
सः निश्चयेन ज्ञानवान् भवति।
☆
💓
भक्तरक्षणं धर्मोपदेशः
(मुक्तछन्दः)
शृणुत भक्तजनाः, एतत् सनातनं वचनम्।
भक्तात्मनः विपदि तस्य सह कुरु अवस्थानम्।
सान्त्वनां प्रदेहि सदा, न त्यज एनं एकाकिनम्।
निन्दकदुष्टानां कुरु उचितं प्रत्युत्तरम्।
भक्तात्मनः विपदि तं मा त्यज कदाचन।
ब्रह्मादेशं मन्यस्व, तस्य सदा कुरु पालनम्॥
★
भक्तभगवतोः इह लीला
भक्तः सदा सहनशीलः सदा सामाजिकः।
भक्तरक्षकः भगवान् न भवति अशास्त्रिकः।
भक्तधर्मरक्षणार्थं करोति असुरसंहारम्।
भगवतः एतत् इह दैवकर्म सदा अनन्तम्॥
★
💓
धर्म–मौनता
अधर्मस्य करणं महादोषः।
सामर्थ्ये सति मौनम् अतिदोषः॥
दोषः पापस्य मूलं कारणम्,
पापं निश्चितं कर्मफलप्रदम्॥
☆
धर्मपालनम्
सर्वे पृच्छन्ति मां धर्मं , “कुतः शिक्षितवान् भवान्?”
अहमुक्तवान्, यत्र दृष्टवानस्मि, तत्र तत्र शिक्षितवानहम्॥
रामोऽप्यागत्य कृतवान् कर्म, कृष्णोऽपि तदनु कृतवान्।
विना कर्मणा विनाऽपि कर्तव्यं, कथं मम धर्मसाधनम्?॥
💧
धर्मं-अधर्मं
यो धर्मं रक्षति, धर्मः तं रक्षति।
यो अधर्मं रक्षति, धर्मः तं नाशयति।
यो धर्ममाश्रयति, धर्मः तस्मै आश्रयं ददाति।
यो अधर्मं पालनं करोति, धर्मः तं नाशयति।
धर्मस्य सर्वदा जयः भवति, अधर्मस्य पराजयः भवति।
एतदेव सनातनधर्मस्य नित्यं शाश्वतं च अविनश्वरं नीति।
💓
धर्मः-धर्माचार्यः
यत्र राज्ये धर्माचार्यो भवति नृपदासः।
तद्राज्यं तं च नृपं कालः करोति ग्रासम्॥
धर्माचार्यः स्वतन्त्रः स्यात् नृपदासो न कर्हिचित्।
अन्यथा धर्मनाशाय भवत्येव न संशयः॥
★
धर्मस्य पीडा
भगवन्नाम आश्रित्य यः करोति क्रीडां ।
भगवत्सेवकरूपेण अपरं ददाति पीडां ।
भक्तत्वं तस्य नास्ति, स धर्मस्य पीडा ॥
☆
स्वात्मतत्त्वन्यायः
(आत्मज्ञेयधर्मः)
न जनकल्याणार्थम् विना पूर्वजन्मप्रकाशनम्
निषिद्धं दृढधर्मेण दिव्यन्यायेन शाश्वतम्॥
स्वात्मतत्त्वविवेकः स्यात् कृतिः प्रत्येकस्यात्मनः।
स्वयमेव हि विज्ञेयं आत्मरूपं सनातनम्॥
💧
सत्यधर्मः
न पूजया न यज्ञेन न व्रतेन न शोभया।
धर्मो हि हृदि जागर्ति करुणा-दीपशोभया॥
दिवानिशं जनाः कुर्वन् विधिवत् पूजनक्रमम्।
यद्यन्तरे दहत्येव द्वेषाग्निर्हृदि दुर्मतम्॥
परान् हिंसन्ति ये लोका धर्मनाम्ना विवर्जिताः।
स्त्रीयाः सम्माननं त्यक्त्वा ते भवन्त्यधर्मचर्यकाः॥
यत्र दैन्यं न दया च न समत्वं न मानवम्।
तत्र धर्मो न वसति केवलं तमोघनं भवेत्॥
अहिंसा सत्यता शौचं दया समता च धार्यते।
यत्रैते पञ्चदीपाश्च तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः॥
धर्मो नाट्यविनोदं न वृथा श्लोकगर्जितम्।
धर्मो हृदयसंवेदो दिव्यस्यान्तरदीपकम्॥
★
निष्कामभावमहिमा।
निष्कामकर्म पापं नाशयति,
निष्कामधर्मः प्रभोर्मनसि जयति।
निष्कामस्य जीवने नैव बन्धनम्,
निष्कामभावः परमं तु साधनम्॥
💧
नारीगुण गौरवस्तोत्रम्
स्त्रीणां वर्णनमिदं , सौन्दर्यं गुणसंग्रहम्।
सदा सत्त्वं शुद्धभावं, सुन्दरं वस्त्रधारणम्॥
सुमधुरं वचनं तासां, सेवा दयाभिरन्वितम्।
सर्वहृदयसमर्पेण, सदा धर्ममार्गे प्रतिष्ठिताः॥
सत्त्वशुद्धं सदा भुञ्ज्युः, शान्तभावपरायणाः।
हरिकथाश्रवणरताः, सत्यदयान्विताश्च ताः॥
सर्वा नार्यः दयामूर्तिः, मायाया जननीरूपाः।
ये स्वर्गात् अपि शोभन्ते, रूपगुणसमन्विताः॥
रूपे गुणे च संपन्नाः, सत्त्वशालिन्य एव ताः।
सुवर्णलक्षणा नार्यः, पूज्या सर्वजनैः सदा॥
भगवान् उवाच, प्रकृतिः पुरुषः परब्रह्मरूपः।
तर्हि कथं भवति स्त्रियोऽपुंसयो र्भेदभावः॥
☆
अनन्तः भगवान्; अनन्तं शास्त्रम्
अनन्तो भगवान् ईशः लीलया तस्य अनन्ता।
ततो नीतिः नियमश्च शास्त्राण्यप्यनन्तताम्॥
💓
शास्त्रार्थबोधयोग्यता
शास्त्रार्थबोधाय विवेकयुक्ता
सूक्ष्मा बुद्धिर्विज्ञानयुक्ता ।
युक्तिप्रधाना विशदा बुद्धिः
तद्विना न सिद्ध्येत् गूढार्थगतिः॥
★
ज्ञानदाननीतिः - नियमः
(मुक्तछन्दः)
यो यावद् ज्ञानधारणसमर्थः स्यात्,
तस्य तावत् ज्ञानं स्वाभाविकं भवेत्।
यो यदा यावत् ज्ञानलाभयोगः स्यात्,
तस्मै तु ज्ञानदानमेव कर्तव्यम् सदैव॥
भिन्नोऽयं व्यवहारः सदाऽपि परिहर्तव्यः,
अनिष्टफलत्वात् स परिगृहीतः परिहर्तव्यः।
यः सदा ज्ञानकामः प्रणतः समर्थः प्रयत्नवान्,
तस्मैव ज्ञानं देयं नान्यस्मै कदाचन॥
एष नूनं संसारस्य नित्यो नियमः।
☆
ब्रह्मतत्त्वं
★
ब्रह्मतत्त्वविहीनग्रन्थजीवगुरुवर्णनम्
(ब्रह्मतत्त्वमहिमा)
यस्य ग्रन्थे न विद्यते ब्रह्मतत्त्वं,
तत् शास्त्रं न भवति पूर्णसत्यम्॥
यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वं,
स जीवः न जानाति पूर्णतत्त्वम्॥
यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,
स न गुरुः न पण्डितः शास्त्रमतम्॥
यो जीवः न जानाति ब्रह्मतत्त्वम्,
रुद्धमेव भवति तस्य मोक्षद्वारम्॥
★
अन्नब्रह्मतत्त्वश्लोकः
अन्नं ब्रह्मेति श्रुतिषु सनातनम्,
भोजनं यज्ञरूपमुदाहृतम्॥
शुद्धे मनसि यत्र हि शुद्धमन्नम्,
तत्रैव वसति परं ब्रह्म नित्यम्॥
★★
परमसत्योपदेशः
यः हरेः परमं रूपं तत्त्वतः विजानाति सः।
ये शरणं प्रपद्यन्ते ते पापेन न लिप्यन्ते ते॥
धर्मपुण्यादिभिर्मुक्ताः नित्ययुक्ता भवन्ति ते।
एतदेव वेदैः समाख्यातं परमं सत्यमुच्यते॥
★
ईश्वरप्राप्तेः सुलभोपायः
(सुतस्नेहे हरिभजनम्)
जीवः स्वसुतसन्ताने स्नेहं कुर्वन् स्वभावतः।
ईश्वरांशं सुतं मत्वा सेवमानः स तं भजेत्॥
तत्र स्नेहं हरौ युक्त्वा सहजं परमं व्रजेत्।
षड्रिपून् निगृह्य सम्यक् कर्म सिद्ध्यति निश्चितम्॥
★
प्रेमशक्ति – अनन्तशक्ति
(प्रेमक्रमेण परमगतिः)
मनुष्यः यः प्रेम करोति स्वपुत्रं च पुत्रिकाम्।
माता-पितरौ बान्धवांश्च भ्रातरं च तथा सतीं॥
प्रेमभावं स शिक्षेत तेन स्यात् सत्गतिः।
प्रेमभक्तिं करोति यः स लभेत सुमतिम्॥
सुमत्यां जाग्रतायां तु ईश्वरे प्रेम अप्रतिमम्।
ईश्वरे यः प्रेम करोति स लभेत परां गतिम्॥
★★
प्रेमक्रमेण परमगतिः
मनुष्यः यः प्रेम करोति स्वपुत्रं च पुत्रीं,
माता-पितरौ बान्धवं भ्रातरं च सतीम्।
प्रेमभावं स शिक्षेत, तेन स्यात् सत्गतिः।
प्रेमभक्तिं करोति यः स लभेत सुमतिम्।
सुमत्यां जाग्रतायां ईश्वरे प्रेमाप्रतिमम्।
ईश्वरे यः प्रेम करोति स लभेत सद्गतिम्॥
☆
चतुर्योगफलम्।
प्रथमं च बालयोगः, द्वितीयं च कर्मयोगः।
तृतीयं च ज्ञानयोगः, चतुर्थं च भक्तियोगः॥
बालयोगः शुद्धेर्मूलं, कर्मयोगः साधनं।
ज्ञानयोगः प्रकाशः, भक्तियोगः परं फलम्॥
☆
दशोपायब्रह्ममार्गः
प्रथमं च शरीरशुद्धिः, द्वितीयं च मनःशुद्धिः।
तृतीयं च बुद्धिशुद्धिः, चतुर्थं च आत्मशुद्धिः॥
आत्मशुद्ध्या लभ्यते हि, ईश्वरस्य साक्षात्कृतिः॥
पञ्चमं भक्तियुक्तत्वं, षष्ठं ज्ञानविवर्धनम्।
सप्तमं तत्त्वबोधश्च, अष्टमं समाधिस्थितिः॥
नवमं निर्विकल्पत्वं, दशमं मोक्षसाधनम्।
एवं दशक्रमैः साध्यं, परमं ब्रह्मनिर्वाणम्॥
★
अध्ययन-प्रचार-अध्यापन
अधिकारनीतिः
(मुक्तछन्दः)
सर्वेऽपि शास्त्रं पठितुं समर्हाः,
न जातिभेदो न च लिङ्गवर्जाः।
न जन्मना कश्चन वर्जनीयः,
सत्यस्य मार्गेऽधिकारयोग्यः॥
यो बोधयेद् अन्यजनं हि सम्यक्,
तस्यास्ति ज्ञानं यदि सुसम्यक्।
अज्ञानयुक्ता कथिता हि वाचः,
नयन्ति लोकान् विपथं भ्रंशम्॥
तस्मात् सनातनधर्मोऽयं ब्रूते,
न सर्व एवोपदिशन्ति शास्त्रे।
येषां तु ज्ञानं विशदं विमुक्तं,
ते एव लोकाय प्रदिशन्ति मार्गम्॥
💓
शास्त्रार्थबोधयोग्यता
शास्त्रार्थबोधाय विवेकयुक्ता
सूक्ष्मा बुद्धिर्विज्ञानयुक्ता ।
युक्तिप्रधाना प्रबुद्धा बुद्धिः
तद्विना न सिद्ध्येत् गूढार्थगतिः॥
★
शास्त्राध्ययननीति।
गुरुपादाम्बुजयोगेन शास्त्रमध्येत न संशयः।
यथा प्रदीप्तदीपः तमो नाशयति तत्त्वतः॥
निहत्य मोहजालं गुरुः सत्यं तत्र न संशयः।
शास्त्रार्थसमीक्षया तेन मोक्षमार्गः प्रसस्तय॥
★
परमगुरुः गुरुः गुरुः शक्तिः ।
(गुरु-तत्त्व)
(मुक्तछन्दः)
परं ज्योतिः परं ब्रह्म स एव परमगुरुः।
स एव परमशक्तिः तस्यांशः हि श्रीगुरुः॥
परब्रह्मणि प्रेम श्रद्धा चैव सम्बलम्।
स एवेश्वरशक्तिः श्रीगुरोः परमं बलम्॥
छायाज्योतिः अबाधा साधनाशक्तिः।
यस्य मध्ये वर्तते स लभते श्रीशक्तिम्॥
यः लभते परमगुरोः दिव्यां चेतनां शक्तिम्।
स एव हि ब्रह्मांशः स एव अमोघशक्तिः॥
टीका
यः जगतः नाथः, स एव श्रीजगन्नाथः।
तेन सह एकीभूतो यो गुरुः,
स एव सर्वजगतां गुरुः;
सः जगद्गुरुरिति प्रसिद्धः।
अबाधा = unhindered / unobstructed
_%20,Jagrat%20_(Wakefulness),%20Svapna%20_(Dream),%20and%20Sushupti%20(Deep%20Sleep)_Turiya%20(Pure%20Consciousness)-Dreams,%20Yoga,%20_Meditation..png)
💖
योगसाधनायाः स्थितिः।
समाधिः योगस्य चरमा स्थितिः।
समाधिस्थे नश्यति संसारस्थितिः।
समाधेः पश्चात् भवति ऊर्ध्वगतिः।
अनन्तरं छायाशक्तिः प्रादुर्भवति।
तदनन्तरं ज्योतिशक्तिः प्रादुर्भवति।
ततः अबाधशक्तिः आगच्छति।
एषा योगसाधनायाः परमा स्थितिः॥
★
श्रीकृष्णध्यानतत्त्वम्
(मुक्तछन्दः)
कं ध्यायेत् स परं तत्त्वं, यतः सूर्यचन्द्रमसौ।
नास्त्यन्यत्तत्त्वमुत्तुङ्गं, स्वात्मन्येव स संस्थितः॥
नास्त्यन्यो देवो ध्येयः, नान्यत् किञ्चित् परायणम्।
सर्वकारणभूतात्मा, स्वनाम्न्येव विलीयते॥
यथा गीता शास्त्रवरे, आत्मैव सन्निहितः सदा।
तथा भागवतेऽप्युक्तं, स्वात्मन्येवावतिष्ठते॥
निर्गुणं ब्रह्म यत् प्रोक्तं, तदेव स्वप्रकाशकम्।
नान्यत्तत्त्वं न भेदोऽस्ति, स एवैकः हरिः सत्यम्॥
ये तु भिन्नं परं मन्यन्ते, मोहिता अज्ञानवृत्तयः।
न जानन्ति शास्त्रार्थं, नापि बुध्यन्ते तत्त्वसारम्॥
☆
ध्यान → समाधि → सांसारिक स्थितियों का लय
→ चेतना की ऊर्ध्वगति → छाया शक्ति → ज्योतिःशक्ति
→ अबाध शक्ति → ईश्वर के साथ मिलन और संवाद।
💖
योगसाधनायाः स्थितिः
योगमार्गस्य एषा हि क्रमिका परा स्थितिः।
ध्यानं तत्र प्रथमं, द्वितीया समाधिरेव गतिः॥
समाधिस्थे विलयं याति नामरूपात्मिका स्थितिः।
ततः प्रसूता भवति चेतनाया ऊर्ध्वप्रवृत्तिः॥
सूक्ष्मा शक्तिः प्रथमतो छायारूपा प्रतीयते।
ततो दिव्या प्रकाशात्मा ज्योतिःशक्तिः प्रजायते॥
तदनन्तरमभिव्यक्ता सर्वगामिन्यबाधा शक्तिः।
एषा योगसाधनायाः चरमा परमा स्थितिः॥
☆
Meditation (Dhyana) → Absorption (Samadhi) → Dissolution of the worldly state of existence → Upward Ascension of Consciousness (Chetana’s Urdhvagati) → Manifestation of the Subtle Shadow-Energy (Chaya Shakti) → Emergence of the Luminous Divine Energy (Jyotiḥ-Shakti) → Unobstructed, All-Pervading Power (Abadha Shakti) → Meeting and Communication with God.
☆
गुरुशिष्यतत्त्वम्
(नूतनं ज्ञानम्)
शृण्वन्तु सर्वे गुरुजनाः एतद्वचनम्-
शिष्यस्य चित्ते आवश्यकं शून्यस्थानम्।
तदैव शिष्यः लभते नूतनं ज्ञानम्॥
☆
सत्यः गुरु-अधमः गुरु
यः गुरुः करोति शिष्यहत्याम्
सः सत्यगुरुरनैव, पूर्णतः मिथ्या।
यः गुरुः न करोत् छात्रे स्नेहम्
सः सत्गुरुरनैव, असत्, अधमः।
★
मन्त्र शक्ति।
मन्त्रे वर्णना एकशक्तिः, द्वितीया शक्तिः भक्तिः।
मुख्यशक्तिः सा तु भक्तस्य प्रेमभावशक्तौ स्थितिः॥
★
सिद्ध मन्त्र
भक्तेनैव रचितं मन्त्रं भगवन् प्रसीदति।
यत्र भक्त्या हृदि निहिते देवो तत्र सदा वसति॥
भक्तेन रचितः मन्त्रः सर्वेषां श्रेष्ठः स्मृतः।
भक्ति-श्रद्धा-स्नेहयुतः हृदि यस्मिन् सदा स्थितः॥
भक्तेन रचितैर्मन्त्रैः सदा प्रसन्नो जनार्दनः।
यदा प्रसन्नो भगवान् तदा पूजा स्फला ध्रुवम्॥
☆
दैवीनीतिसूक्तिः
(The Verse on Divine Ethics)
यत्र हिंसा द्वेषो लोभः पापं प्रशस्यते,
तत्र न धर्मो न च ईश्वरानुग्रहः विद्येत।
यत्र नार्यः पूज्यन्ते तत्र देवाः सदा रमन्ति,
यत्र ताः न पूज्यन्ते तत्र देवाः न रमन्ति हि॥
★
भक्तिनीतिः
बाह्या भक्तिर्दुराचारः, अन्तर्भक्तिः सदाचारः।
अन्तर्भक्त्या आत्मशुद्धिः, आत्मशुद्ध्या ईश्वरप्राप्तिः॥
★
भक्ति–महिमा।
भक्तिरेव पुष्पं भक्तिरेव फलम्।
भक्तिरेव पूजा भक्तिरेव अर्घ्यम्।
भक्तिरेव योगः भक्तिरेव यज्ञः।
भक्तिविना सर्वं निष्फलम्॥
💧
भक्तभावः
(अहंकारनाशकः)
नाहं कर्ता, नाहं धर्ता।
हरिरेव कर्ता हरिरेव धर्ता॥
मम सर्वकर्म श्रीहरेः निमित्तम्।
मम सर्वधर्म श्रीहरिप्रसादार्थम्॥
अहं तु भृत्यः, श्रीहरिरेव सत्यः।
श्रीहरिरेव सत्यः, अहं तस्य भृत्यः॥
हरिरेव दाता हरिरेव विधाता।
मम सर्वस्य श्रीहरिरेव प्रदाता॥
★
कर्मस्य तत्त्वविचारः
कर्म जन्मान्तपर्यन्तं अशुद्धं च अनर्थस्य मूलम्।
अन्यथा कर्म जीवस्य आवश्यकं धर्मः च कर्तव्यं।
तस्मात् जीवः सदा सर्वदा निष्कामकर्म कर्तव्यम्।
सर्वं कर्म ददाति एव भगवानाय नित्यशः निश्चितम्॥
💓
दुर्गुणजन-दूरस्थापन-महत्त्वम्
(दुष्टसंगति-त्यागः)
दुष्टा गौः श्रेयसी नैव, शून्या चेत् गोशला वरम्।
पापिनः सद्भवात् तस्मात्, अभावोऽपि सदा वरः॥
यथा नागं विषोल्बणं गृहे नैव निवासयेत्।
तथा दुष्टजनात् नित्यं दूरमेव समाश्रयेत्॥
💧
कर्मद्वैविध्यश्लोकः
कर्मण्यस्ति द्वयं नित्यं शुभाशुभसमन्वितम्।
यत्र शुभं भवेत् प्रायं तत् कर्म सुगुणं स्मृतम्॥
यत्राशुभं प्रभूयिष्ठं तद्दोषायैव कर्म संमतम्।
तस्मात् सर्वेषु कर्मेषु बुद्ध्या सम्यक् परीक्ष्यताम्॥
💧
सप्तकर्तव्य-श्लोकाः
पुत्रपुत्रीधर्मो दाम्पत्यधर्मो मातृपितृनिषेवणम् ।
कुलबन्धुपरित्राणं राष्ट्रसेवा च पञ्चमम् ॥
देवप्रकृतिसंरक्षा षष्ठं धर्मस्य लक्षणम् ।
आपद्धर्मः परो धर्मः सप्तमं सर्वरक्षणम् ॥
☆
अत्यासक्तिकामनादोषः
अत्यासक्त्या च अत्यकामनया च देवाः असुराः मानवाः च अन्धा भवन्ति।
आसक्तिकामनावशे अनुचितान्यन्यायकर्माणि कृतानि भवन्ति।
अत्यासक्त्या च अत्यकामनया च एकः महादोषः अस्ति ,
एतेन आत्मा अधोगामी तथा अकिञ्चनः भवति।
एताभ्यां आत्मा अधः पतति; पुनरुत्थानं तत्र सहजं न भवति॥
★
सर्वयोगसारतत्त्वम्
मनः पूर्णवशीभूतं,
भगवति स्थितचित्तता।
एतदेव हि तत्त्वं स्यात्,
सर्वयोगसारतत्त्वम्॥
★
अज्ञानभक्ति–दोषः
यदि दिनरात्रं करोति ईश्वरभजनं,
अजानन् तत्त्वं हि करोति वारणम्।
तदा तद्भजनं भवति अकारणम्,
एतदेव सत्यं विजानाति चारणः॥
★
विधिनिषेधानां मोक्षसंविद्धिः
सनातनधर्मे विधयः स्युर् न बाह्यप्रतिष्ठिताः।
अन्तर्मोक्षप्रयत्नार्थं प्रवर्तन्ते हि पावनाः॥
नान्योऽस्ति हेतुरिह कामासक्तिविमोचनात्।
शास्त्राणि सर्वसाम्यानि सत्यपावनदर्शिनः॥
जीवनस्य क्रमः सन्धान्यते निष्कामकर्मणा।
धर्ममार्गेण यः याति स दैवीं श्रियमश्नुते॥
मनः शान्तं निर्मलं च दैवीसन्निधिमञ्जनम्।
प्रकाशयत्यथात्मानं दीपवद्भगवत्परम्॥
★
सृष्टिस्थितिलयानां देवताध्यानविधिः
मनुष्येण सृष्टि–स्थिति–लय–उपास्यदेवतायाः।
अधिष्ठातृदेवतायाश्च नित्यं ध्यानं विधेयतया॥
तावत् ध्यानं निरन्तरं कार्यं एकाग्रतः सदा।
यावत् मनः स्थिरं शुद्धं भवति निर्मलं सदा॥
or
मनुष्येण सृष्टि–स्थिति–लय–उपास्यदेवतायाः।
अधिष्ठातृदेवतायाश्च नित्यं ध्यानं विधेयतया॥
तावत् ध्यानं निरन्तरं कार्यं यत्नतः सदा।
यावत् मनः स्थिरं शुद्धं भवति निर्मलं सदा॥
☆
कर्मकाण्डेषु आत्मज्ञानस्य मर्मत्वम्
(कर्मज्ञानसमन्वयविवेकः)
वेदेषु कर्मकाण्डानि शरीराङ्गवदङ्गभूतानि,
सर्वेषामपि तेषां मध्यस्थितं मर्म आत्मज्ञानम्।
यन्मोक्षमार्गद्वारमवगमयति स्वरूपप्रकाशकमेव;
तस्याभावे यज्ञदानतपःक्रियाः
श्रमेणापि कुर्वतां निष्फलाः भवन्ति,
यथा बीजहीनं क्षेत्रं फलसमृद्धये अशक्तमेव तिष्ठति॥
💓
यज्ञाग्निप्रज्वलनम्
यज्ञेऽग्निप्रज्वलनार्थं घृतमेव प्रदीयते ।
मन्त्रपूतेन विधिना तत्कर्म समाचर्यते ॥
नात्यर्थं घृतमुत्सृजेत् नायथाक्रमतोऽचरेत् ।
शुद्धेन मनसा कर्म धर्ममार्गे प्रशस्यते ॥
💓
यज्ञयोगफलभेदः
यज्ञेन स्वर्गगुणधनवरलाभाः संपद्यन्ति स्वफलतः ।
न तु तेनैव लभ्येत् साक्षादीश्वरसन्निधिः फलतः ॥
योगाभ्यासेन दुःखनाशशान्तिचैतन्यवृद्धयः स्युः क्रमतः ।
भगवत्प्राप्तिरपि स्यात् भक्तिज्ञानसमन्वयतः ॥
★
वेदसारनिरूपणम्
वेदो हि शब्दब्रह्मैव रहस्यान्तरदुर्लभः ।
तं वेत्ति केवलो देवो नान्योऽर्थं सम्यगाच्नुते ॥
ज्ञानकर्मप्रयोजनं तत्र मुख्यं सनातनम् ।
ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानं तद्वेदार्थस्य सारकम् ॥
ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानं=ब्रह्म (Brahma)
आत्म (Atman) ऐक्य (unity)
विज्ञानं (knowledge)
वेदपुराणसारस्य ग्रहणं अतीव दुःसाध्यं सदा।
हरेः कृपासम्पन्ने एव तदेव ग्रहीतुं विद्यते क्षमता।
★
धर्मभङ्गः नियमः
सृष्टिकर्ता पालनकर्ता च रक्षा–कर्ता , एतत् त्रयं।
धर्मरक्षार्थं धर्मभङ्गं कर्तुमधिकारवान् एषः सृष्टेः स्वयं नियमः॥
★
संयम–नियम-दोषगुणनिरूपणम्
सनातनधर्मे वर्ण्यते दोषगुणनिरूपणम्।
सर्वासक्तिविनिर्मोक्षः एष धर्मस्य प्रयोजनम्॥
संयमो नियमश्चैव सनातनधर्मस्याङ्गं ध्रुवम्।
एकं निग्रहहेतुत्वं, अन्यः सद्गुणवर्धनः॥
☆
पञ्च जघन्य पातकानि
(पापपञ्चकं)
चौर्यविद्या महाविद्या यावदपराधृता।
चौर्यपापेन नरकं यान्ति देवासुरनराः॥
छलचातुर्यापहरणं पापेषु श्रेष्ठतमम्।
तस्य दण्डः भवितुमर्हति कठोरतमः॥
हिंसा हत्यामहती पापं सर्वनाशाय कारणम्।
घातकस्य भवेत् पापं सहायकं च मदद्गारम्॥
परस्त्री-परकन्यायाः अपहरण-शोषणम्।
अस्य पापस्य कठोरतमं दण्डनम् आवश्यकम्॥
पशुप्रकृत्योः शोषणम् पापेषु प्रधानतम।
अस्य पापस्य दृष्टान्तकीयदण्डः आवश्यकम्।
एते पञ्च पापानि पापेषु जघन्यतमानि।
एतानि पापानि यो करोति स महापापी;
तस्य सहचरः अपि तस्य सदृशः भवति पापी॥
★
दुर्भावना–कर्म–पापनिर्णयः
(मुक्त छंद)
दुष्कर्मकरणादेव सदा पापं प्रवर्तते।
शुद्धोऽपि केवलो भावो न पापाय भवते॥
यदा दुर्भावना कर्म प्रति प्रेरयति मानवम्।
तदैव पापसमुत्थानं भवत्येव, एतद् निश्चितम्॥
तस्मात् दुर्भावनादमनं परमं कल्याणकारणम्।
तदर्थम् ईश्वरसङ्गसत्सङ्गयोः अति आवश्यकम्॥
★★
हिंसादमनम्
अहिंसा परमो धर्मो हिंसा महापापम्।
हिंसाया दमनं धर्मः लोककल्याणकारणम्॥
★
पापनिवारणं श्रेष्ठधर्मः
पापिनः पापनिरोधो धर्म एव आवश्यकः।
पापकर्मणि दण्डदानं धर्मोऽप्यत्र आवश्यकः॥
पापस्य पूर्वबोधनं तद्वारणं च शास्त्रतः।
एष धर्मः परः प्रोक्तः सद्भिः सत्यपरायणैः॥
★
अधर्म-पापिपोषणदोषः
(मुक्तछन्दः)
पापिनं पालनं लोके निश्चयं पापमुच्यते।
पापिनः संरक्षणं तु महापापं प्रचक्षते॥
अधर्मस्य पालनं हि पापं निगद्यते।
अधर्मप्रोत्साहनं तु घोरं पापं प्रचक्षते॥
★
सत्यधर्मः च सत्गुरुः
यत्र धर्मे नास्ति ईश्वरधर्मतत्त्वम्,
स धर्मः कदापि न भवति सत्यधर्मः।
यत्र धर्मे नास्ति मोक्ष–मुक्तितत्त्वम्,
स धर्मः कदापि न भवति यथार्थधर्मः।
यो गुरुः न जानाति ईश्वरस्य सत्यधर्मम्,
तस्य मतपन्थाः विपथगामी असत्यधर्मः॥
★
श्री नारायण स्तोत्रम्।
(Stotram & song)
नीलाद्रिनाथं करुणावतारं
संसारसारं त्रितापहरम् ।
हृत्पद्ममध्यं सदया विराजं
नारायणं श्रीया सहितं नमामि ॥
★
सर्वेश्वर-स्तोत्रम्
त्वमेव ईश्वरः परमेश्वरः त्वमेव,त्वमेव मार्गदर्शी सत्यमित्रं त्वमेव।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव,त्वमेव बुद्धिः ज्ञानं त्वमेव॥
त्वमेव बाल्यं प्रबोधनं त्वमेव,त्वमेव तारुण्यबलं त्वमेव।
त्वमेव वृद्ध्यां शरणं त्वमेव,त्वमेव नित्यं मम देव देव॥
त्वमेव नयनं दीपकं त्वमेव,त्वमेव हृदयं च आत्मा त्वमेव।
त्वमेव दैन्यं करुणा त्वमेव,त्वमेव भक्तिर्मम देवदेव॥
त्वमेव शान्तिः परमानन्द एव,त्वमेव सत्यं परमं त्वमेव।
त्वमेव जीवनं मरणं त्वमेव,त्वमेव नित्यं मम देव देव॥
त्वमेव ध्यानं यज्ञ त्वमेव,त्वमेव देवो जगदीश्वरो त्वमेव,
त्वमेव मुक्तिदाता,मोक्षदाता त्वमेव,त्वमेव नित्यं मम देवदेव॥
💓
★
श्री जगन्नाथभक्तितत्त्व
ॐ श्री गुरुभ्यो नमः । हरिः ॐ ॥
जगन्नाथार्चनं नित्यं दुष्करं परमं स्मृतम् ।
अन्यदेवाः सुलब्धास्ते राज्यलक्ष्मीप्रदायकाः ॥
राज्यलाभसमृद्ध्यादि लब्ध्वा मदान्धिताः ।
स्वदातारं विस्मरन्ति न भक्तास्तु हरेः पदम् ॥
हरेर्भक्तजनाः सदा दीनाः परिक्लिष्टकाः ।
दीननिन्दिताः सन्ति च न तेषां लोके मदो भवेत् ॥
राज्यधनं नलभन्त्यपि किन्तु हृष्यन्ति चेतसा ।
सर्वदा स्नेहमयाः सन्ति जगन्नाथसन्निधौ स्थिताः ॥
★
ॐ सच्चिदानन्द नारायण मंत्रः
Introductory Sloka
ॐ नमो नारायणायैकसत्यसच्चिदानन्दमूर्तये।
अनाद्यविद्यातत्पारं भक्तबन्धानिवारकाय॥
Main Sloka
ॐ यः सत्यं धर्म एवायं सच्चिदानन्द एव च।
ॐ स देवः सर्वभूतानां आदिदेवः सनातनः॥
ॐ यः सृष्टिस्थितिसंहर्ता सर्वजन्मप्रदः प्रभुः।
ॐ स एव नारायणो देवः परब्रह्म सनातनः॥
ॐ यः ज्योतिरिव तेजस्वी परमशान्तिमत्कृत्।
ॐ सर्वविद्यानिधानं च स नित्यं परं पदम्॥
ॐ यः पूर्णः सर्वकोशेषु व्याप्तः सर्वत्र नरैः।
ॐ स एव भगवाञ्छक्तिर्नारायणो परमेश्वरः॥
ॐ यः प्रपञ्चमधारः सृष्ट्या पालनसंहारयोः।
ॐ सर्वेन्द्रियनिग्रहाकारः स नित्यमरोगीशः॥
ॐ यः सर्वात्मा च पुरुषः स एव ब्रह्मलोचरः।
ॐ स नारायणो देवोऽयं परमो धर्मात्मनि॥
ॐ यः कमलनयनः प्रवृज्य मामपि भवेत्किल।
ॐ सर्वेषां हितकारकः प्राणिनां च पर्यायतः॥
ॐ यः भक्तानां सहायतारः शरणागतवत्सलः।
ॐ स एव नारायणस्त्रिभुवननाथो जगत्पतिः॥
ॐ यः वेदान्तशास्त्रार्थज्ञः सर्वफलपरिग्रहः।
ॐ नित्यं धर्मसंस्थापकः शरणं मामिह प्रदेहि॥
ॐ यः सत्त्वसम्पन्नः सर्वज्ञः सर्वज्ञः सनातनः।
ॐ स नारायणो देवोऽयं जगन्नाथो महेश्वरः॥
ॐ यः प्रभाकरो जगतः सूर्यसदृशो दिवाकरः।
ॐ सर्वलोकनाथः सन्निधेर्विभुवनविग्रहम्॥
ॐ यः मोक्षदाता मुक्तिप्रदः सर्वभूतहितं जनः।
ॐ स एव नारायणश्चैव सर्वशक्तिमय एव च॥
Concluding Sloka
ॐ नित्यशुद्धशिवस्फूर्ते सच्चिदानन्दविग्रहे।
प्रसीद नारायण प्रभो त्रैलोक्याधिपते विभो॥
★
ॐ ŚriJagannātha Stotram ॐ
ॐ श्री जगन्नाथ स्तोत्रम् ॐ
ॐ श्री गुरुभ्यः नमः । हरिः ॐ ॥
Dhyanaślokah
ध्यानश्लोकः
परब्रह्म आदिदेवं शङ्खचक्रगदाधरम्।
पीताम्बरधरं शान्तं स्मरामि श्री जगन्नाथम्॥
Meaning:
“I meditate upon the Supreme Brahman, the Primordial Lord, who bears the conch, discus, and mace, who is clad in yellow garments, who is serene, and who is the Master of the entire universe.”
1
यतः अनन्तशक्तिः, अनन्ताश्च जीवाः।
यतः निर्गुणात् अप्रमेयाः गुणाः।
यतः भाति सर्वं त्रिधा भेदभिन्नम्।
सदा तं जगन्नाथं नमामः भजामः॥
Meaning:
“From Him arise infinite powers and countless
souls. From the attributeless come all qualities
beyond measure. From Him shines forth this
whole universe in threefold diversity. We ever
bow to that Lord Jagannātha and worship Him.”
2
यतः च अविरासीद् जगत् सर्वम् एतत्।
ततः अब्जासनः, विश्वगः, विश्वगोप्ता।
ततः इन्द्रादयः देवसंघाः मनुष्याः।
सदा तं नारायणं नमामः भजामः॥
Meaning:
“From Him this entire creation emerged.
From Him Brahmā arose, seated on the lotus,
the Cosmic Soul pervading all. From Him
came Indra and all the gods and humans.
We ever bow to that Lord Narayan and
worship Him.”
3
यतः अग्निः वायुः भानुः भूः च भवः।
यतः सागरः जलं चन्द्रमाः व्योम।
यतः स्थावराः जङ्गमाः वृक्षसंघाः।
सदा तं नारायणं नमामः भजामः॥
Meaning:
“From Him comes fire, the sun, Rudra, water,
the ocean, the moon, the sky, and the wind.
From Him arise all moving and unmoving beings,
and the forests of trees. We ever bow
to that Lord Narayan and worship Him.”
4
यतः दानवाः किन्नराः यक्षसंघाः।
यतः चारणाः पन्नगाः च व्योमगाः।
यतः पक्षिणः कीटाः यतः वीरुधः।
सदा तं नारायणं नमामः भजामः॥
Meaning:
“From Him arise the demons,Kinnar, yakṣas,
spirits, the celestial singers, serpents, and
beings of the sky. From Him come all
birds, insects, and plant life. We ever bow
to that Lord Narayan and worship Him.”
5
यतः बुद्धिः अज्ञाननाशः मुमुक्षुः।
यतः सम्पदः भक्तसन्तोषिकाः स्युः।
यतः विघ्ननाशः यतः कार्यसिद्धिः।
सदा तं नारायणं नमामः भजामः॥
Meaning:
“From Him comes wisdom and the destruction of
ignorance for the seeker of freedom. From Him
come wealth and all that gladdens the hearts of
devotees. From Him comes the removal of
obstacles and the success of every righteous
effort. We ever bow to that Lord Narayan
and worship Him.”
6
यतः पुत्रलाभः यतः वाञ्छितार्थः।
यतः अभक्तविघ्नाः च नानारूपाः।
यतः शोकमोहकामाः विनष्टाः।
सदा तं जगन्नाथं नमामः भजामः॥
Meaning:
“From Him comes the gift of children and the
fulfillment of every noble desire. From Him
come, grief delusion, and desire- and by Him,
grief, delusion , and desire are all destroyed.
We ever bow to that Lord Jagannātha
and worship Him.”
7
यतः अनन्तशक्तिः, सः शेषः बभूव।
धराधारणे, अनेकरूपे प्रबुद्धः।
यतः अनेकधा स्वर्गलोकाः विचित्राः।
सदा तं जगन्नाथं नमामः भजामः॥
Meaning:
“He whose infinite power is manifest as Ananta
(Śeṣa),upholding the earth in countless forms
, ever awake. From Him exist the many wondrous
worlds of heaven. We ever bow to
that Lord Jagannātha and worship Him.”
8
यतः वेदवाचः विलीयन्ते सर्वाः।
विकुञ्ठाः मनोभिः निरुद्धाः प्रपन्नाः।
परब्रह्मरूपं च चिदानन्दजातम्।
सदा तं जगन्नाथं नमामः भजामः॥
Meaning:
“In whom all the words of the Vedas find their
rest, whom the mind cannot confine yet to
whom the surrendered are led-I forever take
refuge in that Supreme Brahman. We ever bow
to that Lord Jagannātha and worship Him.”
Phalaśrutiḥ (Fruit of Recitation)
फलश्रुतिः
यः पठेत् समाहितः भक्त्या जगद्गुरोः स्तोत्रम्।
लभते भक्तिमतीं च भुक्तिं मुक्तिं च शाश्वतीम्॥
Meaning:
He too who reads with focus and devotion
the hymn of the World Teacher attains
devotion, enjoyment, and eternal liberation.
समापनः
॥ इति श्रीजगन्नाथस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
★
श्रीजगन्नाथाष्टकम्।
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ
जय श्री देवेश, जय श्री विश्वेश।
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ
जय कैवल्यनाथ, जय श्रीनाथ।
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ
जय सर्वसृष्टिनाथ, जय स्थितिनाथ।
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ
जय नीलाद्रिनाथ, जय सर्वभूतनाथ।
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ
जय धर्मस्वरूपनाथ, जय सत्यस्वरूपनाथ।
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ
जय स्वयम्भूनायक, जय सर्वेश्वरायक।
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ
जय शुद्धस्वरूपक, जय अनन्तनायक।
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ
जय भक्तिदायक, जय त्राणकारक।।
इति जगन्नाथाष्टकम् सम्पूर्णम्।
★
अनन्तनारायणाष्टकम्
नमामीश्वरं सच्चिदानन्दरूपं,
परं ब्रह्म देवैर्वर्णनीयरूपम्।
तव लीला अनन्ता तव रूपमनन्तं,
न जानन्ति वेदाः न ब्रह्मादिदेवा:॥ (१)
नमो देवदेव अनन्तविष्णो,
प्रसीद प्रभो दुःखसिन्धौ निमग्नम्।
स्वलीलाभिरानन्दकुण्डे निमग्नं,
मां उद्धर त्वं करुणासिन्धुरेव॥ (२)
इदं ते वपुर्नाथ बालं सुशोभं,
सदा मे मनस्येव नित्यं विराजेत्।
मुहुर्मुहर्दृष्ट्या तवाधरशोभां,
पिबेयं मनो मे न तृप्तिं प्रयाति॥ (३)
इदं ते मुखाम्भोजमत्यन्तशोभं,
कुन्तलैः स्निग्धैरलंकृत्ययुक्तम्।
भक्तानां हृदिस्थं मनोज्ञं सुदिव्यं,
प्रेम्णा पुनः पुनर्वन्दे नमामि॥ (४)
कृपादृष्टिवृष्ट्या कृपां कुरु नाथ,
अनाथं सदाऽहं दयां त्वं प्रयच्छ।
न मोक्षं वृणेऽहं न चाप्यन्यकामं,
भवद्भक्तिमेव प्रसीद प्रभो मे॥ (५)
यथा पूर्वभक्तान् कृपया विमुक्तान्,
अकार्षीर्भवान् मोक्षदं दीनबन्धो।
तथा मां विमोच्य प्रदेहि प्रभो त्वं,
स्वभक्तिं परां प्रेमरूपां दयालो॥ (६)
नमो भगवते तेजसा भासमान,
यस्यान्तर्गतं विश्वमेतत् समस्तम्।
नमो ब्रह्मणे ते नमो विश्वरूपिन्,
नमोऽनन्तलीलाय देवाय तुभ्यम्॥ (७)
नमामीश्वरं सच्चिदानन्दरूपं,
परं ब्रह्म देवैर्वर्णनीयरूपम्।
नमो देवदेव अनन्तविष्णो,
प्रसीद प्रभो दुःखसिन्धौ निमग्नम्॥ (८)
अनन्तनारायणाष्टकम्
१
नमामीश्वरं सच्चिदानन्दरूपं,
परं ब्रह्म देवावर्णनीयस्वरूपम्।
तव लीला अनन्ता तव रूपमनन्तं,
न जानन्ति वेदा न ब्रह्मादिदेवाः॥
२
नमो देवदेव अनन्तविष्णो,
प्रसीद प्रभो दुःखजालाब्धिमग्नम्।
इतीदृक् स्वलीलाभिरानन्दकुण्डे,
स्वघोषे निमग्नं जनं पालयन्तम्॥
३
इदं ते वपुर्नाथ परमं सुबालं,
सदा मे मनस्याविरास्तां किमन्यैः।
मुहुर्मुहर्दृष्ट्या तव सुन्दरं रूपं,
मनस्याविरास्तामलक्ष्यलाभैः॥
४
इदं तवाम्भोजमुखं सुन्दरं वृत्तं,
कुन्तलैः स्निग्धैर्लालित्ययुक्तमारुणम्।
तदीयेषु भक्तेषु जितचेतसं त्वां,
प्रेम्णा पुनः शतकोटिवन्दे हरिं तम्॥
५
कृपादृष्टिवृष्ट्या अतिदीनं सदा मां,
सर्वाननुगृहाणेश सर्वज्ञ विश्व।
वरं देव मोक्षं न मोक्षावधिं वा,
न चान्यं वृणेऽहं वरेशादपीह॥
६
यथा सर्वे पुण्यतमाः बद्धभावाः,
त्वया स्वकृपया मोचिताः सन्ति नाथ।
तथा भक्तबन्धान् विमोच्याशु नित्यं,
प्रेमभक्तिं मे देहि न मोक्षेऽभिलाषः॥
७
नमो भगवते स्वतेजोरूपोज्ज्वलाय,
यस्योदरस्थं सकलं विश्वमेतत्।
नमो परं ब्रह्म तव प्रेयसीभ्यः,
नमोऽनन्तलीलाय देवाय तुभ्यम्॥
८
नमामीश्वरं सच्चिदानन्दरूपं,
परं ब्रह्म देवावर्णनीयस्वरूपम्।
नमो देवदेव अनन्तविष्णो,
प्रसीद प्रभो दुःखजालाब्धिमग्नम्॥
★
श्री जगन्नाथाष्टकम्।
१)
गोलोके विहरन् रसमय-भक्ति-गीत-तरङ्ग-लीलान्वितः।
मुरली-कल-गान-मधुर-मनोज्ञ-स्वरोद्गीत-लास्य-प्रियः।
सुन्दर-सौरभ-तनुः करुणा-निधिः भक्त-वर-दान-प्रदः।
मम हृदये अनुभूतः जगन्नाथः स्वामी नयने दृश्यतां भवतु मे ॥१॥
२)
वैकुण्ठे विराजन् कमल-सदृश-कान्ति-विभूषितः।
सर्व-देव-नमित-पदः सर्व-भक्त-हृदयान्तः स्थितः।
अखिल-जगत्-नाथोऽनन्त-आनन्द-सिन्धोः सागरः।
मम हृदये अनुभूतः जगन्नाथः स्वामी नयने दृश्यतां भवतु मे ॥२॥
३)
क्षीरार्णव-तरङ्ग-ललित-चन्द्र-कलाधर-सुन्दरः।
नारायणो भक्त-वरदः मुरली-नाद-लसत्-मुखः।
देव-नुत-पद-पङ्कज-राज-राजित-भास्करः।
मम हृदये अनुभूतः जगन्नाथः स्वामी नयने दृश्यतां भवतु मे ॥३॥
४)
गोलोक-सरोरुह-जल-तरल-नयन-दीर्घ-दीपकः।
लक्ष्मी-सहित-रस-रङ्ग-लीलानुशीलन-तत्परः।
भक्त-जन-नायकः त्रिभुवन-तमोहरः प्रभुः।
मम हृदये अनुभूतः जगन्नाथः स्वामी नयने दृश्यतां भवतु मे ॥४॥
५)
वैकुण्ठ-विहारि नरक-भय-हारि सुर-पालकः।
गोलोक-नट-वर-किशोर-रूप-लावण्य-सुन्दरः।
भूत-जन-प्रियः कृपामय-हृदय-प्रसन्नदः।
मम हृदये अनुभूतः जगन्नाथः स्वामी नयने दृश्यतां भवतु मे ॥५॥
६)
सागर-माधवः क्षीर-जल-शयन-श्रीहरि-रूपकः।
गोलोक-भक्त-जन-रस-प्रवाह-वितारण-निश्नातकः।
प्रेमानन्द-निधिः सर्व-देव-मुनि-मानितः श्री जगन्नाथः।
मम हृदये अनुभूतः जगन्नाथः स्वामी नयने दृश्यतां भवतु मे ॥६॥
७)
गोलोक-कान्तः प्रेमरसामृत-वारिधिः अनन्तः।
वैकुण्ठ-भूषण-प्रिय-हरिः क्षीर-सिन्धोः प्रकाशकः।
भक्त-जन-जन्म-सफलः अनन्त-कृपा-मूलकः।
मम हृदये अनुभूतः जगन्नाथः स्वामी नयने दृश्यतां भवतु मे ॥७॥
८)
सर्व-लोक-नाथः भक्त-प्रियः दीनजन-शरण्यकः।
गोलोक-वैकुण्ठ-मणि-भास्वर-विग्रह-माधवः।
नित्य-आनन्द-रूप-देवः मम जीवन-मात्र-गतिः।
मम हृदये अनुभूतः जगन्नाथः स्वामी नयने दृश्यतां भवतु मे ॥८॥
इति श्री जगन्नाथाष्टकम् सम्पूर्णम्।
☆
श्रीजगन्नाथ-पञ्चकम
(श्रीजगन्नाथ-पञ्चकं)
१
निलाद्रिशिखरे रम्ये रत्नसिंहासनस्थितम् ।
दृष्ट्वा ये हृषिताः भक्ताः तं वन्दे जगन्नाथम् ॥
२
करुणासागरं नित्यं भक्तानां दुःखनाशकम् ।
नीलचक्रधरं देवं वन्दे श्रीजगदीश्वरम् ॥
३
दधाने कमलाक्षं तं विश्वरूपं विश्वेश्वरम्।
अनाथनाथमीशानं वन्दे नीलाम्बुदप्रभम् ॥
४
यस्य नामस्मरणं शुद्धं सर्वपापविनाशनम् ।
यः पातयति मोक्षाय तं वन्दे पुरुषोत्तमम् ॥
५
मत्स्याननादिदेहेषु लीला यस्य प्रदर्शितम् ।
सर्वावतारनायक्यं वन्दे श्रीजगदीशरम् ॥
💓
शुद्धभक्तिसृजनम्।
निष्कामं स्वतःस्फूर्तं धर्मं कर्म च रक्षति।
एवं सततमुत्तिष्ठन् मनः शुद्धिं प्रयच्छति॥
★
निष्कामकर्म → मनःशुद्धिः → आत्मशुद्धिः
→ शुद्धभक्तिः → मुक्ति → मोक्षः।
★
आत्मशुद्धेर्लक्षणम्।
चित्ते दृश्यते गद्गदभावं,
प्रेमाश्रुभिः प्लावितं नयनम्।
हिच्काभिः सहितं रुदनम्,
एतानि आत्मशुद्धेर्लक्षणम्॥
💧
श्रीकल्कि-अवतार-स्तोत्रम्
(अनुष्टुप् छन्दः)
ॐ कल्कये नमः॥
ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं
ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।
भैषणं भद्रं मृत्युमृत्युं
कल्किरूपं नमाम्यहम्॥
ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं
ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।
भैषणं भद्रं मृत्युमृत्युं
कल्क्यनन्तरूपं नमाम्यहम्॥
ॐ उग्रं वीरं प्रलयविष्णुं
ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।
भैषणं भद्रं मृत्युमृत्युं
अनन्तरूपं नमाम्यहम्॥
ॐ उग्रं वीरं महाविष्णुं
ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।
भैषणं भद्रं मृत्युमृत्युं
कल्किरामरूपं नमाम्यहम्॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
💧
कल्कि–धर्मसेना-गीत।
चल रे, चल रे, चल।
ऊर्ध्व गगने देख शतदल,
निम्ने अशान्त धरणीतल।
परमब्रह्म की धर्मसेना,
चल रे, चल रे, चल।
ऊर्ध्व गगने शंखनाद, निम्ने शत्रु-दल।
कल्कि-राम की कल्कि-सेना,
चल रे, चल रे, चल।
आकाश-वायु प्रकम्पित कर,
प्रकम्पित कर जल-स्थल।
परमब्रह्म की धर्मसेना,
चल रे, चल रे, चल।
================
कल्कि-धर्मसेना-स्तोत्रम्
चल रे, चल रे, चल।
ऊर्ध्वे गगने पश्य कमलदलम्,
अधोऽशान्तं धरणीतलम्।
परब्रह्मणो धर्मसेना,
चल रे, चल रे, चल॥
ऊर्ध्वे गगने शङ्खनादः,
अधः स्खलति शत्रुदलम्।
कल्किरामस्य दिव्या सेना,
चल रे, चल रे, चल॥
आकाशवायूः प्रकम्पय त्वम्,
कम्पय स्थलं च जलम्।
परब्रह्मणो धर्मसेना,
चल रे, चल रे, चल॥
★
आत्मशुद्धेर्लक्षणम्।
चित्ते दृश्यते गद्गदभावं,
प्रेमाश्रुभिः प्लावितं नयनम्।
हिच्काभिः सहितं रुदनम्,
एतानि आत्मशुद्धेः लक्षणम्॥
☆
हरिभक्तः।
हरिभक्तो न कामयते पदवीं, न कामयते सम्मानं।
निष्कामप्रेमप्लावितनेत्रः हरिमयः तस्य प्राणः।
न वादो न विवादोऽस्ति, एकान्तमेव तस्य प्रियम्।
न शिखा न तिलकं तस्य, हरिप्रेमैव तस्य बलम्।
★
अनन्तो हरिः, अनन्ता हरिकथा,
अनन्तानि शास्त्राणि॥
(मुक्त छंद )
अनन्तो हरिरव्यक्तो लीलाश्चास्यानन्ताः।
शास्त्राण्यप्यनन्तानि कथाश्चास्यानन्ताः॥
अनन्तोऽस्य गुणो दिव्यो नास्ति तस्य परिसीमना।
न कश्चिज्जानाति पूर्णं तस्य दिव्यं चरितं नरजनाः॥
नादिर्न चान्तो यस्य प्रभोर्नित्यविभूतिषु।
अनन्तेऽस्मिन् हरेः कीर्तिः प्रवहत्येव मे चेतसि॥
निष्कामकर्मणा नित्यं निष्कामधर्मपालनात्।
लभ्यते स हरिः साक्षान्निष्कामभावनात्॥
★
चाटुकार-दुष्प्रभावः
यत्र चाटुजनाः गेहे, तत्र नाशो न संशयः ।
राजानं ये स्तुवन्ति, तत्र नश्यति राज्यकम् ॥
यस्य चाटुजनः सेवकः, तस्य नाशो न दूरतः ।
मिथ्यास्तुतौ विनश्यन्ति, देवा देवी न संशयः ॥
ब्रह्माश्चापि ये चाटुं, कुर्वन्ति ब्रह्माण्डनाशनाः ।
चाटुवाक्यं हि लोकानां, कल्याणं न कदाचन ॥
★
प्रकृति-स्तोत्रम् ।
प्रस्तावना / भावस्मरण
नाहं ज्ञानी न च विद्वान्।
मम सर्वं श्रीजगन्नाथस्य दानम्॥
ध्यानश्लोकः
ॐ
शान्ताकारं जगन्नाथं बलभद्रं सहानुगम्।
प्रद्युम्नानिरुद्धयुक्तं नारायणमनामयम्॥
शेषाङ्गशायिनं देवं महालक्ष्म्याः समन्वितम्।
परमात्मानमीशानं प्रकृत्याः पतिमव्ययम्॥
स्तोत्रम्
त्वमेव परमात्मिका, त्वमेव महालक्ष्मीः, त्वमेव योगमायी।
जीवसत्त्वस्य पालनं पोषणं धारणं रक्षणं च सर्वं त्वमेव भावसि॥
जगन्माते! ते महिमा लोके अनन्ता सदा स्मृता,
त्वमेव सृष्टितत्त्वं हि शास्त्रे शास्त्रे निरन्तरदृश्यता॥
त्वयि सङ्गतमेतत् जगत् सर्वं निरन्तरम्,
गुणगणाः प्रगीतास्ते शास्त्रेषु सततं परमम्॥
तेन जलेन सिञ्यते प्राणिनां जीवनध्रुतिः,
तेन वायुविना स्फुरति हृदयस्य सदैव गति॥
ते शीतलां गतिं लब्ध्वा सर्वे लालनकर्मणि,
ते पोषणं सुखसाधनं, ते हि जीवितहेतवः सर्वाणि॥
ते सुवर्णस्मितेनैव सञ्जायन्ते जगत्त्रयम्,
विश्वस्य विविधा रूपा स्रुज्यन्ते अनन्तम्॥
अद्भुतं ते कथं रूपं, अद्भुतं तेऽपि मधुरकान्तिः,
अद्भुतं तु तारा यस्मात् निर्मलानि प्रकाशयन्ति॥
अद्भुता तव सृष्टिः सा, अद्भुतं तव संस्थितिः,
तेन सम्पूर्णं जगद् आलोकितं, सदा हृषितं च हृदि॥
त्वमेव परमात्मिका, त्वमेव महालक्ष्मी, त्वमेव जगत्गति।
जीवसत्त्वस्य धारणा, पालनं पोषणं, एकमात्रा गतिः॥
प्रणाम / समापन
विश्वसृष्टेः रचयित्री महादेवि नमोऽस्तु ते।
स्नेहमयी जगन्माता परमात्मिके नमोऽस्तु ते॥
ॐ भक्तकल्पद्रुमे देवि, करुणामृतसागरे।
दुःखहन्त्री सुखप्रदे, नारायणी नमोऽस्तु ते॥
जगज्जननि महाशक्ते योगमाये सनातनि।
सर्वाधारे स्वरूपिणि नारायणी नमोऽस्तु ते॥
ॐ प्रकृत्यै नमः।
ॐ परमात्मिकायै नमः।
★
मातृ शक्तिस्तवनम्।
त्वमेव जगन्माता,अनन्तशक्तिस्वामिनी।
त्वमेव आदिमाता प्रकृतिः सर्वहितप्रदायिनी॥
त्वमेव लक्ष्मीः , ऐश्वर्य-समृद्धि-प्रदायिनी।
त्वमेव पुष्टि , बल-पोषण-शक्ति-प्रदायिनी।
त्वमेव सरस्वती , विद्या-ज्ञान-प्रदायिनी।
त्वमेव कान्तिः , श्री-आभा-तेज-प्रदायिनी।
त्वमेव कीर्तिः , यश-प्रतिष्ठा-प्रदायिनी।
त्वमेव तुष्टि , वैराग्य-संतोष-शांति-प्रदायिनी।
त्वमेव इला , पृथ्वी-शक्ति-स्वामिनी संधिनीरूपिणी,
भक्तानां पालनं पोषणं च मुक्तिमोक्षमार्ग-प्रदायिनी॥
त्वमेव ऊर्जा , लीला-सृजन-क्रियाशीलता-प्रदायिनी।
त्वमेव विद्या , ज्ञान-विद्या-प्रदायिनी।
त्वमेव अविद्या , माया-बन्धन-प्रदायिनी।
त्वमेव माया , जगत्-स्थिति-विस्तार-कारिणी।
त्वमेव आह्लादिनी , परम-आनन्द-प्रदायिनी।
त्वमेव संवित्-शक्ति,अनुभूति-शक्ति-प्रदायिनी।
त्वमेव बिमला, त्वमेव ज्ञाना, त्वमेव उत्कर्षणी,
त्वमेव क्रिया, त्वमेव प्रीहि, त्वमेव योगा रूपिणी,
त्वमेव सत्या, त्वमेव ईशाना, त्वमेव अनुग्रहानी।
त्वमेव सर्वा परमात्मिका , सर्वहित-प्रदायिनी॥
★
योगमाया स्तोत्रम्।
जगज्जननि महाशक्ते योगमाये सनातनि।
सर्वाधारे स्वरूपिणि नारायणी नमोऽस्तु ते॥
त्वमेव जगन्माता , अनन्तशक्तिस्वामिनी।
त्वमेव आदिमाता , प्रकृतिः सर्वहितप्रदायिनी॥
त्वमेव माया , जगत्स्थिति-विस्तार-कारिणी।
भक्तानां विपत्तारिणी च सर्वदुःखहारिणी॥
ॐ ह्रीं क्लीं नारायणायै नमः ॐ ह्रीं क्लीं वैश्णव्यै नमः
ॐ ह्रीं क्लीं प्रकृत्यै नमः ॐ ह्रीं क्लीं आदिशक्त्यै नमः
💓
कलितत्त्ववर्णनम्
(मुक्तछन्दः)
न कलिः राक्षसो नापि नासुरः सत्ये कथ्यते।
यदा धर्मरक्षकः भगवान् तिरोभवति, न भयं विद्यते॥
तदा ब्रह्मासृष्टेषु भूतेषु स्वेच्छाचारो दुराचारः प्रवर्तन्ते।
भ्रष्टाचार-दुराचार-धर्मग्लानिः सा कलिः कथ्यते॥
★
कलि नाश तत्त्व ।
सात्त्विकं अन्नं गृहाण, सत्यं धारय, सत्त्वं धारय।
निष्कामं कर्म नित्यं आचर, सर्वं कर्म हरये अर्पय।
भ्रष्टाचार-स्वेच्छाचारं दुराचार-धर्मग्लानिं न धारय।
सदाचारं संयमाचारं सुचरितं धर्मपालनं संवर्धय।
धर्मं सर्वदा मनसि धारय, हरिं सर्वदा सञ्चिन्तय।
स्वं परिवारं प्रेम कारय, तस्मिन् प्रेम्णि विस्तारय।
एतस्मिन् प्रेम्णि कलिः नश्यति, सत्यधर्मः प्रकाशते।
सदैव धर्मप्रेमस्नेहयुक्तं चित्तं धर्मपथे प्रवर्तते॥
★
निष्काम कर्म – संसार धर्म।
निष्कामं कर्म सदा सर्वदा मनः-निवेशेन कारय।
निष्कामं धर्मं सदा सर्वदा महा-आनन्देन आचर॥
ईश्वरे पूर्णं विश्वासं कारय, स्वयं तस्य दासं मनसि धारय।
सर्वेषु जीवेषु दयां कारय, दीन-दुःखितेभ्यः दानं कारय॥
नित्यं सर्वेषां सेवा कारय, संसार-धर्मं पूर्ण-रूपेण पालय।
सर्वाणि कर्माणि ईश्वराय अर्पय, सदा सर्वदा तं मनसि धारय॥
☆
जगत्संसारभयविश्वासनीतिः
एषः जगत्संसारः महाभयाभयम्।
चतुर्दिक्षु व्याप्तं भयम्; सहजेन न लभ्यते नरोत्तमः।
यावत् न लभ्यते पूर्णं प्रमाणम्,
तावत् न विश्वासं कुर्यात्, न च अनुमानम्॥
एतत् स्मर-एषः जगत्संसारः महाभयाभयम्।
★
परिवारतत्त्वविवेचनम्
ये स्वजनान् भगवद्भक्तिपथे नियोजयन्ति,
ते सत्यमेव महान्तः, गुणसम्पन्नाः सदा सन्ति।
ये स्वजनान् स्वर्गगम्यपथे प्रबोधयन्ति मानवाः,
ते निश्चितं परिवाराः सन्तः, शेषाः नाममात्रकाः।
ये स्वजनान् पापमार्गे प्रबोधयन्ति मानवाः,
ते निश्चितं परिवाराः न सन्तः, वस्तुतोऽधममार्गगाः॥
★
वेदज्ञानविपर्यासदोषः
वेदस्य शुद्धं ज्ञानं ये न जानन्ति जन्तवः।
शब्दार्थं तद्विपरीतं मन्यते ज्ञानमित्येव॥
स्वविनाशं कुर्वन्तो स्वयमेव विनश्यन्ति।
एतत्सत्यं निश्चयं चैव प्रमाणं च सनातनम्॥
★
अल्पशास्त्रज्ञानदोषः
किञ्चित् शास्त्रज्ञानमिदं, भवत्येव भयङ्करम्।
आंशिकं दुर्बोधमपि, यदा विना सन्दर्भम्।
किञ्चित् शास्त्रज्ञानमिदं, भवत्येव भयङ्करम्।
दुर्व्याख्यानसमायुक्तं, स्वपरोर्हानिकारकम्॥
★
भाग्यनियन्त्रणमिति तत्त्वदर्शनम्।
ज्योतिषशास्त्रं जटिलं गणितयुक्तं च शास्त्रम्।
एतस्य तत्त्वं ज्ञायते ईश्वरप्रदत्त ज्योतिर्विदेन नित्यं।
ज्योतिर्विदः न कदाचित् भाग्यं निर्मातुं शक्नोति,
न च कदाचित् भाग्यं परिवर्तयितुं शक्नोति।
एक एव ईश्वरः जीवने सर्वघटनासु सर्वकार्येषु रचयति।
यस्मिन् ईश्वरः रचितं तस्मिन् जीवने तत् भविष्यति॥
★
ईश्वरदत्तमहात्मानः प्रेरकाः
ईश्वरदत्तमहात्मानः लोके बहुविधाः सदा।
केचित् स्मरन्ति ग्रन्थार्थं केचिदर्थं विचिन्तयन्॥
केचिद्वदन्ति तत्त्वार्थं शिष्येभ्यो हितमादरात्।
सर्वेऽपि साधवो ज्ञेया मार्गदर्शकदायकाः॥
दुर्लभाः हि ते सन्ति ये नूतनाविष्कर्तारः।
ते हि लोकहितं कुर्वन्तो नायकाः देवदत्तकाः॥
★
"सर्वगुणप्रशंसासूक्तिः"
यथा देवानां गुणाः कर्माणि च प्रशंस्यन्ते,
तथा परेषामपि गुणाः कर्माणि च प्रशंस्यन्ते।
काष्ठेऽपि दीपो दीप्यते सर्वत्र भावसम्पदा,
तथा सर्वेषां सत्कर्म योग्यो नित्यमभ्युदयः।
यदा सर्वत्र गुणाः कर्माणि च विशुद्धानि,
विविधासु जातिषु प्रपुष्यन्ति जनमानसि।
सामान्येऽपि च पुण्यस्य सम्यक् गौरवमस्ति,
लोककल्याणहेतोः सत्कार्यं सदाऽन्यथा॥
★
त्रिणपुरुषार्थयोपदेशः
(Trinapuruṣārthayopadeśaḥ – The Teaching of the Three Debts and Four Goals of Life)
न हि मानवो लोके शून्यपट्टिकया जायते, किन्तु द्वाभ्यां पवित्रैः सम्पत्तिभ्यां समन्वितः, चतुर्भिः पुरुषार्थैः त्रिभिश्च ऋणैः। धर्मार्थकाममोक्षाख्याः पुरुषार्थाः जीवनस्य साधनं संतुलनं च निर्दिशन्ति। देवऋणॆन ऋषिऋणॆन पितृऋणॆन च बध्यमानः प्राणी स्वकर्तव्यानि प्रपद्यते। एते नियमा मानवगत्याः आकारं प्रयच्छन्ति, यथा जीवनं केवलं न प्रवहति, अपितु सार्थकं भवति , धर्मेण कामेन चार्थेन च मोक्षेण च संयुज्य, देवेषु ऋषिषु पितृषु च कृतज्ञतां वहन्।
पृथिव्याः सार्वभौमत्वम्।
अस्य भूमेः स्वामी स्वं देवी मातरः पृथिवी अस्ति।
पृथिव्याः सर्वं धनं संपत्तिः पृथिव्यैव भवति।
कश्चन अपि तान् पृथिव्याः अपहर्तुं न शक्नोति।
एतां सत्यतां कश्चन अपि न आलोचयितुं अर्हति।
कोऽपि एतां वास्तविकतां न विरोधयितुं शक्नोति।
कश्चन तां मिथ्या अस्मितां आहर्तुं न शक्नोति।
★
सच्चिदानन्दरूपः दाता।
नाहं लोकेऽस्मिन भूमेः स्वामी,
न च पृथिव्याः धनसंपत्तिषु।
स्वकर्मणि मेऽहं एव स्वामी,
परिश्रमेणैव फलं लभे।
यदा ददामि स्वकृतं कर्म,
स्वपरिश्रमं च फलं चात्मनि।
सर्वं स्वकर्म दत्त्वा निःस्वार्थं,
तदा सच्चिदानन्दरूपः दाता भवामि।
★
धर्मफल-न्यायःनीति।
यत् धर्मः तत् फलम् , एषा श्रेष्ठा नीति।
अधिकफलाभिलाषः एव महा-दुर्नीति।
अभ्यस्तः पापी, अभ्यस्तः अपराधी,
दयायाः अयोग्यः, दण्डस्य अधिकारी॥
★
सूक्ष्म-स्थूलदेह-विवेचनम्।
पञ्चभूतेन निर्मितं स्थूलं देहमिदं ध्रुवम्।
मनः बुद्धिः पञ्चप्राणाश्च पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि च॥
पञ्च कर्मेन्द्रियैः सह संयुक्तं सूक्ष्मशरीरं भवेत्।
एतत् सूक्ष्मशरीरं आत्मनः निवासस्थानं ध्रुवम्॥
💓
मृत्युः - वास्तविकः मृत्युः।
जीवस्य जन्ममरणं भवति वारं वारम्।
तानि सर्वाणि मरणानि असत्यं अनित्यं।
यदा ज्ञानी पुण्यात्मनः सम्मानः नश्यति वारं वारम्।
तदा तस्य भवति पूर्णं मरणं, जीवनम् असारम्।
★
जीवनमृत्यु-दर्शनम्
मरणं एव अन्तः इत्यत्र पूर्णतया मिथ्या।
मरणानन्तरम् आरभते नूतना पुनर्नवयात्रा।
एतत् सनातनधर्मस्य तत्त्वं न स्यात् कदापि मिथ्या।
यः एतत् न जानाति तं प्राप्नुवन्ति दुःखक्लेशवेदनापीडाः॥
★
पितामातरोरपि रजोगुणदोषः।
स्वःपुत्रः सुवर्णसदृशः, परपुत्रः तु दोषवान्।
स्वकन्या हेमसदृशी, परकन्या तु दोषवती॥
एवं रजोगुणो मूढं, जनं मोहयति ध्रुवम्।
तमोगुणं समाश्रित्य, नयत्येव विनाशनम्॥
★
गृहस्थाश्रम-स्तवनम्
मङ्गलाचरणम्
नारायणाय शान्ताय सत्यधर्मप्रवर्तिने।
गृहस्थाश्रममाहात्म्यं यो ददातु स मे गुरुः॥
१
गृहस्थाश्रमो धर्मफलेषु श्रेष्ठोऽर्थकामदः।
सिद्धिं तस्य विधत्त्येव देवो युगे युगेऽव्ययः॥
२
गृहस्थधर्ममासाद्य निष्ठया यः समाचरेत्।
ततः संन्यासमार्गेण प्रवेशं कर्तुमर्हति॥
३
संन्यासादपि श्रेष्ठोऽयं गृहस्थो धर्मसङ्ग्रहः।
तमाश्रित्यैव भगवान् युगे युगेऽव्ययोऽस्थितः॥
४
धर्मार्थकामसमृद्धये गृहस्थाश्रम एव हि।
मोक्षपदमपि ददाति धर्मोऽयं स्मृत्यनन्यया॥
५
शुभाशुभविवर्जितो गृहस्थधर्म उदाहृतः।
सर्वपुण्यफलैः पूर्णो यत्र तिष्ठति मानवः॥
फलश्रुतिः
गृहस्थाश्रमस्तवनमिदं यः पठेत् श्रद्धयान्वितः।
सौख्यं ज्ञानं च लभते धर्मार्थकामकल्याणदम्॥
समापनम्
नमस्ते गृहस्थाश्रमाय धर्ममार्गप्रवर्तिने।
सर्वेषां श्रेयसे नित्यं मङ्गलं दिशतु प्रभुः॥
★
"भाषायाः तत्त्वम्"
भाषा सेतुर्न भूषणं न च सिंहासनम्।
ना काचित् भाषा श्रेष्ठा सर्वे संचारसाधनाः।
न शब्देषु महत्तमं गौरवं न कौशलम्।
नवसृष्टिं करोत्येव जनानां हितमिच्छति।
वाचा सत्यं समाचर्यं शान्तिं स्यान्मानुषेषु।
न गौरवं तु सेवायाः सृजोत्थानप्रकाशनम्॥
☆
स्वभावदोषविचिन्तनम्।
मनसा निश्चितं तादृशानि कर्माणि न करिष्यामि पुनः सदा।
स्वभावात् क्रियते कर्म , मम दोषोऽस्ति कुत्र सदा?
☆
जन्ममरणचक्रश्लोकः
(अनुष्टुप् छन्दे)
जन्ममरणचक्रं घोरं विधिना नियोज्यं प्रवर्तते।
न कश्चिदत्र भेदं स्यात् पूर्वनिश्चितमेतयोः॥
पूर्वजन्मे क्षिप्तं बीजं फलमेवोपजायते।
कर्मगत्याः प्रवाहेन न कश्चिदपि मुच्यते॥
न शीघ्रं कश्चित् आगतिं न च गन्तुं विलम्बतः।
कालचक्रस्य रेखायाः ज्ञाता कालः स्वयं प्रभुः॥
जन्ममरणचक्रं घोरं विधिनियोज्यं प्रवर्तते।
★
कालधर्मः
सृष्टि-स्थिति-प्रलयः भवति नित्यं,
इत्यस्य संसारचक्रस्य नियमः।
ब्रह्मा सृष्टिं करोति नित्यम्,
विष्णुः पालयते जगतः सुखम्।
कालः प्रलयं करोति च नित्यम्,
इत्यस्य संसारचक्रस्य नियमः।
★
कालचक्रम्-समयचक्रम्
(मुक्तछन्दः)
न कश्चिद् लभते सिद्धिं कालेन विना क्वचित्,
न कश्चिद् वर्धते लोके कालेन विना क्वचित्॥
काले बीजं प्रसूयते, काले पुष्पं प्ररोहति,
काले फलमवाप्नोति, काले सर्वं प्रवर्धते॥
केचित् शीघ्रं प्रकाशन्ते, केचित् शनैः प्रवर्धन्ते,
न कालः कञ्चन बाधते, स्वमार्गेणैव प्रवर्तते॥
यदा समयः समायाति, तदा भाग्यं प्रबुध्यते,
अकाले कृतमप्यर्थं निष्फलं सम्प्रपद्यते॥ ४॥
मा धाव, मा विषीद त्वं, कालं प्रतीक्षस्व धीरवत्,
स्वकाले सिद्धिमायान्ति धैर्ययुक्ताः सर्वजीवाः॥
★
"सत्कर्मफल–असत्कर्मफलम्
पापविनाशेन जीवः स्वर्गसौख्यं प्रपद्यते।
पुण्यनाशेन तु पुनः प्राप्यते मृत्युदुःखितः॥
सत्कर्मेणैव लभ्यन्ते जीवनस्य सुखसंपदः।
असत्कर्मविनाशेन नश्यन्ति सर्वसाधनाः॥
जीवस्य पापं पुण्यं च द्वे मुख्ये तत्त्वे स्मृतौ।
यौ प्राणिनः सुखदुःखसमृद्धिगतिमर्हतः॥
★
सङ्गफलवर्णनम्।
पापिनः पापिनो मित्रं, भोग एव तयोः सुखम्।
भोगे सन्तुष्टिरिपवः, नरकं नयति ध्रुवम्॥
धार्मिकैः धर्ममित्रत्वं, भगवान् बन्धुरेव हि।
भगवता वर्धते भक्तिः, मोक्षं मुक्तिं प्रयच्छति॥२॥
यः संगं तादृशं कुर्यात्, तादृशीं लभते गतिम्।
सज्जनस्यानुगत्येन, परमं श्रेयमीहितम्॥३॥
शैक्षणिक श्लोक
सङ्गः पापिषु पापाय, धर्मिसङ्गोऽर्थमोक्षदः।
सत्सङ्ग एव हि श्रेयः, मिथ्यासङ्गोऽनर्थदः॥
💧
मानवानां आयुःप्रमाणवचनम्
(मानवायुः शास्त्रसम्मतम्)
शतं वा शताधिकं वापि मानवानां हि जीवनम्।
एतत् प्रह्लादभक्तेन सखायः समुदाहृतम्॥
श्रीकृष्णोपदिशेऽप्युक्तं सम्यगेव निरूपितम्।
शतं वा शताधिकं वर्षसंख्यं आयुः मानवानाम्॥
नाधिकं नापि न्यूनं तत् प्रमाणं शास्त्रसम्मतम्॥
💧
ईश्वर-ईश्वरदूतसङ्गसन्निध्यम्।
अल्पायुषि जगद्यात्रायां,मित्रं कश्चिद् भवेद् नरः।
अन्ये दीपशिखावत् स्युः,क्षणेनैव भवन्ति परः॥
अजानन्नपि मार्गार्थं,चेतः कम्पितमानसम्।
स्वकर्मणि प्रवर्तामः,न ज्ञातं भाग्यलिखितं समम्॥
यदा तत्त्वप्रकाशोऽन्तः,शङ्काच्छायाः प्रधूयते।
तदा प्रसादः शान्त्याख्यः,हृदि पूर्णत्वम् उदयते॥
देवदूताः हिते नित्यं,विदन्ति ध्येयसंस्थितिम्।
तेषां कृपा सुहृत्त्वं च,तमोऽपि नाशयति धृतिम्॥
तस्माद् देवेन सह चर,विश्वासं पालय दृढम्।
यः तिष्ठति हरौ नित्यं,स लभेत शाश्वतं सुखम्॥
★
सत्सङ्गफलवर्णनम्।
सत्सङ्गस्य शक्तिः हृदये स्वार्थबुद्धिं विनाशयति।
सत्सङ्गस्य शक्तिः हृदये सर्वेच्छाशुद्धिं जनयति।
सत्सङ्गस्य शक्तिः हृदये सर्वैकामशुद्धिं जनयति।
तया सर्वैकामशुद्ध्या आत्मस्वभावशुद्धिः भवति॥
★★
★
श्री जगन्नाथ:नामावलि
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ।
जय कैवल्यनाथ, जय जगन्नाथ॥
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ।
जय आदिनाथ, जय जगन्नाथ॥
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ।
जय अनंतनाथ, जय जगन्नाथ॥
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ।
जय श्रीनाथ, जय जगन्नाथ॥
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ।
जय सयम्भुन्नाथ, जय जगन्नाथ॥
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ।
जय सर्वव्यापीनाथ, जय जगन्नाथ॥
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ।
जय सर्वेश्वरनाथ, जय जगन्नाथ॥
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ।
जय धर्मनाथ, जय जगन्नाथ॥
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ।
जय सत्यनाथ, जय जगन्नाथ॥
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ।
जय नीलाद्रिनाथ, जय जगन्नाथ॥
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ।
जय सर्वसृष्टिनाथ, जय जगन्नाथ॥
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ।
जय सर्वभूतानाथ, जय जगन्नाथ॥
जय जगन्नाथ, जय जगन्नाथ।
जय शुद्धनाथ, जय जगन्नाथ॥
★
मातृशक्ति-स्तोत्रम्।
Invocation
ॐ श्री गुरुभ्यो नमः । हरिः ॐ ॥
"Om! Salutations to the revered Gurus. Harih Om!"
This invocation seeks blessings from the Guru and the Supreme Lord before commencing the hymn.
Dhyānam (Meditative Verse)
त्वमेव परमात्मिका, त्वमेव महालक्ष्मीः, त्वमेव योगमायी।
जीवसत्त्वस्य पालनं पोषणं धारणं रक्षणं च सर्वं त्वमेव भावसि॥
"You alone are the Supreme Soul; you alone are Mahālakṣmī; you alone are Yoga-māyā.
You are indeed the sustainer, nourisher, upholder, and protector of all living beings."
Stotram (Hymn)
Verses on the Universal Mother
त्वं सर्वमातृशक्तिस्रोतः,त्वं सर्वमातृशक्तेः शक्तिः।
त्वं सर्वनारीशक्तिस्रोतः,त्वं सर्वसन्तानपोषिणी शक्तिः॥
"You are the source of all maternal power;
you are the very energy behind every feminine force.
You are the fount of womanly strength
and the nourisher of all progeny."
Manifestations of the Divine Power
ब्रह्मशक्तिरूपा ब्रह्माणी,
महेश्वरीति या स्मृता।
निर्मलाकुमारिरूपा,
महावज्रैन्द्री तथा॥
"You are Brahmāṇī, the power of Brahmā,
and known as Maheśvarī too.
You appear as Nirmalā Kumārī
and as Indrānī of great might."
उग्रा शिवदूती नीला,
मुण्डमालाविभूषिता।
तमोमयी सा नियतिः,
चण्डिका चान्यथा स्मृता॥
"As Ugrā, Śivadūtī, and dark Nīlā,
adorned with a garland of skulls,
you are the dark principle of fate,
and are also remembered as Caṇḍikā."
अम्बिका वैष्णवी चापि,
महागौरी च कौशिकी।
कात्यायनी च कमला,
भुवनेश्वरी ललिता॥
"You are Ambikā and also Vaiṣṇavī,
Mahāgaurī and Kauśikī.
You are Kātyāyanī, Kamalā,
and Bhubaneśvarī Lalitā."
Supreme Divine Unity
दशमहाविद्यारूपा,
काल्याख्या या प्रसिद्धिता।
नमामि तां महादेवीं,
सर्वरूपां जगद्गुरुम्॥
"You are famed as the Ten Great Wisdom Goddesses,
including the form called Kālī.
I bow to that Supreme Goddess,
who is all-formed and the teacher of the universe."
सा एवैकैव सन्त्येव,
तथापि नान्यरूपिणी।
अनन्तशक्तिसम्पन्ना,
मायाशक्तिरनामया॥
"She alone truly exists,
though appearing in countless forms;
endowed with infinite powers,
she is the nameless energy of Māyā."
The Goddess in the Devotee’s Heart
भक्तस्य हृदये नित्यं,
नार्याः चाङ्के विराजते।
ब्रह्मणो वाणीस्वरूपा,
देवशक्तिर्निरूपिता॥
"In the heart of every devotee,
she eternally dwells, shining upon womanhood.
As the voice of Brahmā,
she is known as the divine power itself."
Invocation for Protection
भयत्रासहरां देवीं,
भक्तानुग्रहकारिणीम्।
जपमालां धरां नित्यं,
त्राहि मां चण्डिकेश्वरीम्॥
"O Goddess who removes fear and grants grace to the devotees,
who always holds a rosary, protect me, O Caṇḍikeśvarī!"
दुर्गां दुर्गतिनाशाय,
कालिकां कालविग्रहम्।
तारिणीं तारकत्राणां,
त्राहि मां तारिणीं शुभे॥
"O Durgā, destroyer of difficulties,
O Kālī, embodiment of time
O Tārā who delivers those in peril,
protect me, O auspicious one!"
नीलसरस्वतीं वन्दे,
मातङ्गीं रूपधारिणीम्।
धूमावतीं च बगलं,
मातरं मातृमण्डले॥
"I worship Nīla Sarasvatī,
the mother taking the form of Mātangi,
and Dhumāvatī and Bagalā,
the blessed Mothers within the divine circle."
Closing Prayer
भुवनेशि जगन्माते,
महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते।
कृपया पाहि मां नित्यं,
मायामोहनिवारिणि॥
"O Mistress of the Worlds, Mother of all beings,
O Mahālakṣmī, my salutations to you.
By your compassion, protect me always,
O remover of the delusion of Māyā!"
Phalaśruti (Fruit of Recitation)
यः पठेत् श्रद्धया नित्यं, स्तवमेनं समाहितः।
स लभेत् परमां सिद्धिं, मातृशक्तेः प्रसादतः॥
"Whoever recites this hymn daily with devotion and focus
shall attain supreme perfection
by the grace of the Divine Mother’s power."
★
जीवप्रार्थना–स्तोत्रम्
अहं जीवात्मा सदा, बन्धनेषु निरन्तरम् ।
मायाजालविमूढोऽयं, नाथ! मोहितमानसः ॥
ये मे पूर्वजधर्मिष्ठाः, सखायो ये स्मरन्ति माम् ।
ते तव भक्ताः पूर्वं स्युर्नाथ! तेषां हितं कुरु ॥
तस्मात् कृपां प्रदद्याः त्वं, तेषां मार्गं प्रशोभय ।
कल्याणवृत्तिं नितरां, कुरु तत्र प्रसादतः ॥
अस्मिन् जन्मनि ये भक्ताः, धर्ममार्गनिवर्तिनः ।
तेषां चापि मम नाथ, मङ्गलं साधय प्रभो ॥
अज्ञानं मम नाशय त्वं, ज्ञानभक्ती च देहि मे ।
सत्कर्मशक्तिं देहि च, कृपां कुरु मयि प्रभो ॥
भक्तवाञ्छितकल्पद्रुमः, करुणासिन्धुरदयामयः ।
नमस्ते परमेशान त्रैलोक्यनाथ नमोऽस्तु ते ॥
★
पितृतर्पणकर्तृसूक्तम्
ज्येष्ठपुत्रः प्रमुखो ज्ञेयः पितृतर्पणकर्मणि।
अविवाहिता ज्येष्ठकन्या पौत्रभ्रातृसपिण्डकाः॥
स्त्रियो विधवा कन्या च पुत्रवधू च विशेषतः।
अत्यावश्यककाले तु तर्पयन्ति पितॄन् कर्त्तारः॥
अस्मिन्कर्मणि श्रद्धा भक्तिश्चैव आवश्यकम्।
श्रद्धया दत्तकं तोयं पितॄन् तर्पयति निश्चितम्॥
फलश्रुति
एवं तर्पणकर्तृत्वं यो नरः सम्यगाचरेत्।
स पितॄन् प्रीतिमापन्नः स्वयम् आप्नोति शान्तिमान्॥
★
सत्यधर्म एव मोक्षमार्ग"
सत्यधर्म एव मोक्षमार्गः, मिथ्याजीवितमृत्युः स्यात्।
फलदुःखमसत्क्रियम् त्यज्य, सत्यधर्मस्थितिः नित्यं।
मोक्षसौख्यप्रदायिनी हि, कामक्रोधमदादीनां लोभमोहनसंज्ञितम्।
विहाय यः पन्थानं चरति, स मुक्तोऽभिनवः सदा निःशेषः॥
★
समदृष्टि–सप्तक ।
१
आत्मज्ञानी स्वहृद्गेहे वेत्ति परममेश्वरम्।
सर्वत्र तस्य भावं च पश्यत्येव समदृश्यम्॥
२
न संसारे रमत्येष न द्वैतस्य वशे स्थितः।
समदृष्टिर्नरः साक्षात् स एव सुखिनः स्थितः॥
३
निर्द्वन्द्वो निःस्पृहश्चैव शान्तभावसमन्वितः।
तस्यात्मा परमं याति शाश्वतं सुखसमन्वितः॥
४
यो हि मित्रारिपुत्रादौ समं पश्यति नित्यशः।
नित्ययुक्तः शुचिर्भक्तः स ज्ञेयः समदर्शकः॥
५
स्वस्मिन्नपि परस्मिन्नपि न भेदं वेत्ति बुद्धिमान्।
यः सर्वत्रैकभावेन पश्यति स हि पण्डितः॥
६
लोके मानापमानं च सुखदुःखं समं नयेत्।
समत्वयोगयुक्तात्मा स मुक्तिपदमेधते॥
७
समदृष्टिर्महात्मैव सर्वेषां हितकाम्यया।
तस्य ज्ञानप्रकाशेन सदा शान्तिः प्रवर्तते॥
★
परस्त्री-कन्यालङ्घनदोषः
परस्त्रीगर्भधारणं महापापप्रदायकम्।
नियोगसंयोगप्रथा भ्रष्टाचारस्य कारणम्॥
कुमार्या सह सङ्गोऽयं पापहेतुप्रदायकम्।
सृष्टेः संसारहेतूनां महाहितकरं ध्रुवम्॥
★
अपराधदण्डविचारः
अज्ञानस्य अपराधः क्षम्ययोग्यः।
ज्ञानेन अपराधः दण्डयोग्यः।
दण्डदाता यदि न ददाति दण्डम्,
ततः तत् अपि अपराधयोग्यम्।
★
दयाधर्मत्रयी।
(The Triad of Compassion)
मङ्गलाचरणम् (Invocation)
नमोऽस्तु दयासिन्धवे परमेशाय शाश्वताय।
यो भूतेषु दयां पश्यन्, तेनैव लभ्यते हरिः॥
Salutations to the Ocean of Compassion, the Eternal Lord;
He is attained only by those who see compassion in all beings.
(१) दयाधर्मः I : The Sin of Cruelty
यो देवमभिवन्देत् भक्त्या दिवानिशं सदा॥
जानन् हन्ति चेत् प्राणिनं, निष्फला तस्य साधना॥
न तुष्यति हरिः तेन, यः हिंसां समाचरन्।
दयामयं तु यत् हृदयं, तदेव देवताप्रियं॥
He who worships the Lord day and night, yet harms the living knowingly
his worship is fruitless. The Lord delights not in violence;
only the heart filled with compassion is dear to Him.
(२) दयाधर्मः II : The Virtue of Compassion
अहिंसया परो धर्मो दयया ह्येव जीवनम्।
यस्यान्तरे दया नित्यं, स एव हरिपूजकः॥
न तीर्थं न जपं कार्यं, न होमः न च दानकम्।
यदि नास्ति दया हृदये, सर्वं तस्य व्यर्थकं॥
Non-violence is the highest dharma, compassion the true life.
He whose heart is ever merciful is the true worshipper of God.
No pilgrimage, chant, or gift has worth if the heart is void of pity.
(३) दयाधर्मः III : The Reward of Compassion
दयालुः सर्वभूतेषु, स हि जीवन्नपि मुक्तवत्।
हृदि यस्य दया नित्यं, तस्यात्मा हरिसन्निधौ॥
न तं याति पापस्पर्शो, न दुःखं न च संशयः।
दयालुहृदये नित्यं, सायुज्यं परमं पदम्॥
He who is kind to all beings is free even while living.
Whose heart is ever filled with compassion,his soul dwells near Hari.
Sin cannot touch him, nor sorrow, nor doubt;
the compassionate heart attains the Supreme Union.
उपसंहारः (Conclusion)
एष धर्मः सनातनः
दयैव धर्मः, दयैव पूजा, दयैव मोक्षमार्गः।
यत्र दया, तत्र हरिः।
This is the Eternal Law
Compassion is Dharma, Compassion is Worship, Compassion is the Path to Liberation.
Where compassion abides, there dwells the Lord Himself.
इति श्रीदयाधर्मत्रयी सम्पूर्णा॥
(Thus ends the sacred Triad of Compassion.)
★
ईश्वरदर्शनम्।
(Easy)
स्वधामे स्वशरीरे दर्शनम्।
परधामे सूक्ष्मशरीरे दर्शनम्।
अवतारे अवताररूपे दर्शनम्।
स्वप्ने च अनुभूतौ च प्रमाणसहितं दर्शनम्।
एवमेतानि ईश्वरस्य प्रामाणिकदर्शनानि॥
💓
ईश्वरदर्शनम्।
ईश्वरदर्शनं स्वधाम्नि स्वशरीरे च दृश्यते।
परधाम्नि सूक्ष्मदेहे च अवतारस्वरूपतः दृश्यते॥
कदाचित् प्रमाणयुक्ते स्वप्ने दृश्यते भक्तज्ञानी।
एवमेव हि तानि सर्वाणि ईश्वरस्य प्रमाणानि॥
ईश्वर–दर्शन–श्रवण–तत्त्व–श्लोकः
छायाज्योतिषु संयतात्मा साक्षाद् पश्यति देवम्।
नादे सूक्ष्मे हृदि श्रुत्वा बोधयत्यात्मनं दिव्यम्॥
💓
मानवगुणस्मरणम्
शृणुत भक्तगणाः एतद् सत्यं वचनम्।
न कदापि स्वात्मानं मन्येत महाजनम्॥
विनम्रता मौनं च मानवस्य महद्गुणौ।
एतद् वचनं स्मरणीयं मा विस्मर कदाचन॥
मानवगुणचिन्तनम्
शृणुत भक्तगणाः एतद् सत्यं वचनम्।
न कदापि स्वात्मानं मन्येत महाजनम्।
विनम्रता मौनता च मानवस्य अतिमहद्गुणौ।
एतद् वचनं स्मरणीयं - मा विस्मर कदाचन॥
★
सत्यधर्ममहिमा
(व्यक्तिकेन्द्रितभाव)
सत्यं वचनं, सत्यस्य पालनम्।
महान् धर्मः, महान् अर्पणम्।
सत्यपथि सत्ये स्थितिः,
स दुर्लभः, सः निर्मलः॥
★
सत्यधर्ममहिमा
(तत्त्वप्रधानभाव)
सत्यं वचनं, सत्यस्य पालनम्।
महान् धर्मः, महान् अर्पणम्।
सत्यपथि सत्ये स्थितिः,
तत् दुर्लभं, तत् निर्मलम्॥
💖
धनार्जन–दानग्रहण–नीतिवचनम्
शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
अकारणम् अप्रयोजने परधनग्रहणं न विधेयम्।
बुद्धि–विद्या–श्रमैरेव धनोपार्जनं कर्तव्यम्।
एष एव सनातनधर्मस्य सत्यसनातननियमः।
अकारणम् अप्रयोजने दानग्रहणं न विधेयम्।
असमर्थतायां, धर्मसङ्कटे एव, दानग्रहणं समीचीनम्।
एष एव सनातनपरम्परायाः वास्तविकः सत्यनियमः॥
💙
अज्ञानता – आत्माभिमानः – आत्मसत्ता
(मुक्त छंद )
यस्य देवस्य वा गुरोः विद्यते आत्माभिमानः।
स निश्चयेन स्वास्तित्वं नष्टवान्; स एव महाऽज्ञानः॥
यः देवः गुरुर्वापि याचते प्राणानां जीवस्य च बलिदानं।
निश्चयेन स स्वास्तित्वं नष्टवान्; स तु महाऽज्ञानः॥
यो देवो वा गुरुर्वापि याचते दरिद्रस्य सकाशात् धनं।
स निश्चयेन स्वास्तित्वं नष्टवान्; स एव महाऽज्ञानः॥
`
यत्र अहंकार एव देवत्वम्, तत्र न धर्मः न च सत्यं।
★
चतुराश्रमस्य मुख्यधर्मः
चतुराश्रमेषु धर्माः सन्ति परस्पराः स्मृताः।
संन्यासिनः मुख्यधर्मः शान्तिश्च अहिंसाच सदा।
वानप्रस्थस्य मुख्यधर्मः तपस्या च भागवत् भावश्च" सदा।
गृहस्थस्य मुख्यधर्मः प्राणिरक्षा च भगवद्सेवाच सदा।
ब्रह्मचारिणः मुख्यधर्मः अध्ययनं च आचार्यसेवाच सदा।
★
वैष्णवधर्म-
यदि मनसि तिष्ठति कश्चिद् अभिमानः, वैष्णवो न वयम्।
अभिमान कामक्रोध लोभमोह–त्यागेन वैष्णवा वयम् भवामः॥
वैष्णवधर्म-सूत्रम्
परं वैष्णवः सदा चिन्तयति श्री हरि-पदम्।
परं वैष्णवः सदा अनुभवति स्वयं-तुच्छम्॥
परं वैष्णवः सदा धारयति अमानित्वम्।
परं वैष्णवः सदा सहिष्णुः सदा उत्तमः॥
परं वैष्णवः सदा भावयति श्री हरि-मुखम्।
परं वैष्णवः हरिं चिन्तयति निरन्तरम्॥
★
सप्तभक्तिभाव-स्तुतिः
(A Hymn on the Seven Modes of Devotion)
१. शान्तभावः – प्रेमस्वरूपं ज्ञानलक्षणम्
शान्तोऽहं तव नामरूपसुधया नित्यं समाविष्टधीः ।
निर्द्वन्द्वोऽस्मि निरामयः सुखरसो ध्यानामृतं पिबन् ॥
तत्त्वं त्वं परमं ब्रह्म सर्वात्मा नित्यमव्ययः ।
एष मे शान्तभावः स्यात् प्रेमरूपः समाधितः ॥
(The love of the peaceful heart is calm, contemplative, and rooted in truth;
it adores the Lord as the eternal Brahman, serene and all-pervading.)
२. दास्यभावः – प्रेमस्वरूपं नम्रसेवामयम्
दासोऽहं तव देवदेव! सेष्ये तव पादयोः ।
मम प्राणमयं कर्म तव पादार्चनं भवेत् ॥
नम्रत्वं मम भूषाणं सेवा मे परमं धनम् ।
एषो मे दास्यभावोऽस्तु प्रेमरूपो विनीतता ॥
(Here love takes the form of humility and selfless service,
seeing all duty as worship of the Divine.)
३. सख्यभावः – प्रेमस्वरूपं विश्वासमयम्
त्वं मे सखा! मम हृदि वससि सौहृदयेन सत्यम् ।
नास्त्यन्तरं त्वयोर्मध्ये भावोऽयं स्नेहपावनः ॥
हासाश्रूविगलद्भावो लघुचित्तप्रसन्नता ।
एषो मे सख्यभावोऽस्तु प्रेमरूपो विश्वासः ॥
(This love is friendship , open, trusting, and pure;
it shares the heart freely, without fear or formality.)
४. वात्सल्यभावः – प्रेमस्वरूपं पोषणमयम्
बालं त्वां मन्ये हृदयस्थितमात्मप्रकाशकम् ।
पोषये त्वां मम चेतसि स्नेहधारामयीं दयाम् ॥
निरुपाधिकसौम्यता करुणायाः परा स्थितिः ।
एषो मे वात्सल्यभावोऽस्तु प्रेमरूपः संरक्षणम् ॥
(This love protects and nurtures, as a parent cherishes a child
gentle, forgiving, and ever-caring.)
५. माधुर्यभावः – प्रेमस्वरूपं एकतानमयम्
त्वं मे हृदयवल्लभः प्रेम्णैवैकत्वमागतम् ।
नान्यं पश्यामि जगति त्वमेव रसिकेश्वरः ॥
मधुरं मधुरं सर्वं तव नामगुणान्वितम् ।
एषो मे माधुर्यभावोऽस्तु प्रेमरूपं तन्मयता ॥
(Here love reaches its culmination , sweet, total, and all‑absorbing,
where the devotee and the Lord are one in rasa.)
६. पितृभावः – प्रेमस्वरूपं संरक्षणमयम्
पुत्रं त्वां मन्ये हृदयस्थितमेव करुणार्णवम् ।
रक्षामि तव सन्मार्गं स्नेहेन दृढबन्धनम् ॥
दयालुतामयं भावः हितचिन्ता परं व्रतम् ।
एषो मे पितृभावोऽस्तु प्रेमरूपः निर्देशनम् ॥
(This love guides and protects like a father’s care
strong, responsible, and grounded in wisdom and compassion.)
७. मातृभावः – प्रेमस्वरूपं पोषणस्नेहमयम्
मातास्मि तव बालक! हृदयस्य मम आत्मजः त्वम् ।
स्तन्यं ददामि स्नेहं च अश्रुपूर्णेन लोचनेन ॥
अत्यन्तमृदुना भावे मृदुला करुणार्द्रता ।
एषो मे मातृभावोऽस्तु प्रेमरूपं पोषणम् ॥
(This love is the tenderest , a mother’s selfless nourishment,
flowing as compassion itself.)
समापनश्लोकः
एते भक्तिभवाः सप्त प्रेमरूपा महागुणाः ।
येभ्यः मानवरूपेण भगवान् ज्ञायते ध्रुवः ॥
शान्ताद्याः परमं यान्ति माधुर्ये प्रेमपावने ।
भक्तिरेव परा शक्तिः सदा मे हृदि वर्धताम् ॥
(These seven bhāvas are seven forms of divine love,
through which the human heart beholds the Lord;
each leads upward to the sweetness of total love.)
★
आत्मा-परमात्मा तत्त्ववर्णनम्
आत्मा नित्यः अमरश्चैव अविचलः स दिव्यकः ।
ईश्वरेणैव निर्मितो आत्मा भ्रमति बहुशरीरगः ॥
मृत्युः केवलदेहस्य नाशकारिणि दृश्यते ।
न तु नाशोऽस्ति संसारी सच्चिदानन्दरूपकः ॥
सच्चिदानन्दसाक्षित्वात् शोकभयविनाशनः ।
मुक्तिर्भवति तस्मात् स ईश्वरपूर्णसमर्पणात् ॥
ईश्वरः आत्मनां दाता दण्डं मोक्षं फलं तथा ।
सृष्टिस्थितिलयानां च नियन्ता प्रभुः तथा ॥
सृष्टिकर्ता च धारकश्च विसर्जनकृतोऽपि सः ।
विनाशं कर्तुमात्मानं शक्तः स परमेश्वरः ॥
💧
आत्मा-परमात्मा-शान्तिः।
यथा गृहजीवो भ्रमित्वा स्वगृहं प्रत्यागत्य शान्तिमाप्नोति।
तथैवात्मा परमात्मगृहं प्रत्यागत्य परां शान्तिमवाप्नोति॥
अत्रापि आत्मा स्वं कर्तव्यं कर्म धर्मं आचरितुम् अर्हति।
परन्तु परमात्मनि समाहिते आत्मनः अनन्त शान्तिमाप्नोति।
💧
परमधामप्राप्तिः
कामनार्थविवर्जितः त्यक्तस्वजनबन्धनः।
श्रीनाथं शरणं गतः निःस्वार्थभक्तिभावेन॥
भजनैः कीर्तनैर्नित्यं यः स्मरत्यखिलेश्वरम्।
स एव लभते नूनं परं पदं धाम सनातनम्॥
💖
आत्माभिमानदोषः
आत्माभिमानदोषेऽस्मिन् यदा आत्मा परमात्मानम् ।
स्वात्मानं मन्यते तस्य अधोगतिः स्याद् अकल्याणम् ॥
एतादृशी हि भावना महापापा महाऽनुचिता ।
आत्मानः स्युः परमात्मनः सदा दास्येऽनुगताः ॥
★
जन्म-मरण का चक्र।
जन्म-मरण का चक्र महाभयंकर,
विधिलेख अनुसार चले निरंतर।
जन्म-मृत्यु सब पूर्व-निर्धारित,
कोई न कर सके इसमें अंतर।
पूर्वजन्म में जीव जो बीज बोता है,
वही आगे चलकर फल होता है।
कर्मों की इस निर्लिप्त गति से,
कोई नहीं बच पाता इस पथ से।
न कोई जल्दी आ सकता,
न कोई विलम्ब से जा सकता।
कालचक्र की इस गूढ़ रेखा को,
न कोई पढ़ सकता, न देख सकता,
केवल काल स्वयं ही देख सकता।
★
सत्व रज तम गुण महिमा
सत्त्वगुणी रहते अम्बर में, शांत सुधा के धार,
सत्य, शुद्धता, दया, तप , उनके जीवन के सार।
त्याग में जिनकी शोभा झलके, आत्मा पूर्ण प्रकाश,
भगवान के सेवक बनकर करते परहित का प्रयास।
तमोगुणी वास करें तमस में, लोभ विकराल विचार,
बल का मद, छल का नशा, करते जग में विहार।
अपनी सत्ता, अपनी जय-जय, बस यही उनका काम,
अन्याय, अत्याचार, कपट से बनाते स्वयं का धाम।
इन दोनों के बीच खड़ा है रजोगुणी महामति,
कभी सत्त्व उसके भीतर बसे, कभी तमस उसकी मति।
सत्त्व उसके भीतर भी है, तमस भी उसके संग,
जैसी उसकी दृष्टि बन जाए, वैसा बने वह अंग।
अद्भुत लीला रजोगुण की है, स्वयं चुने वह राह,
सत्त्वगुणी या तमोगुणी बन जाए, उसके ही हाथों चाह।
★
स्वयं-ईश्वर का भ्रम।
(विचित्र मनुष्य)
ब्रह्मा जी ने रचे महा-विचित्र नर,
जो स्वयं को कहे जगन्नाथ और सिद्धेश्वर।
ब्रह्मा जी ने रचे महा-विचित्र नर,
जो ईश्वर को बताते नश्वर नर।
अज्ञानी को कहे, “स्वयं ही ईश्वर,”
ब्रह्मा जी ने रचे महा-विचित्र नर।
दिखाते शास्त्र, सुनाते वे तथ्य,
कहते, “यहीं लिपिबद्ध हमारे तथ्य।”
कहते, “वही ज्ञानी, वही भगवान,”
बाकी सब नश्वर, उनके आज्ञावान्॥
💓
विचित्रमानुषः
(मुक्तछन्दः)
ब्रह्मणा रचितः खलु विचित्रः स नरः,
यः ब्रवीति स्वयं जगन्नाथं च सिद्धेश्वरम्।
अज्ञानवशात् स प्राह - “ईश्वरं नश्वरम्”,
मोहात् पुनः ब्रवीति- “अहं ईश्वरः”॥
💓
विचित्रमानुषः
(मुक्तछन्दः)
ब्रह्मणा रचितोऽयं खलु विचित्रो नरः,
यः स्वं जगन्नाथ-सिद्धेश्वरम् इति ब्रवीति।
ईश्वरं नश्वरमिति प्राह अज्ञानवशात् सः,
“स्वयं भगवानस्मि” इति मोहात् ब्रवीति॥
★
स्वार्थ का स्वरूप।
काम पड़ा तो हाथ जोड़े, बोले मीठे बोल,
काम सधा तो भूल गए, बदल गए सब मोल।
संगति की जब प्यास थी, तब तक रहे करीब,
सुविधा गई जो दूर तो, हुए नयन से ग़रीब॥
मित्र कहे जब लाभ था, निभाया हर इक रीत,
स्वार्थ मिटा तो भूल गए, जैसे कभी न मीत।
वाणी जब तक मधुर थी, स्वार्थ रहा आधार,
काम बचे तो बदल गए, बिन कारण व्यवहार॥
संग चले जो राह में, कहे स्वयं को सखा,
पथ सरल होते ही फिर, बन गए चित्र कथा।
जिसने दुख में साथ दिया, न बोला कोई शब्द,
परहित में जो मौन रहा, वही सच्चा रत्न॥
पहचाने अब लोग को, समय बड़ा बलवान,
साथ वही जो सत्य पर, टिके सदा निर्वाण।
रंग बदलती दुनिया में, एक सत्य पहचाने,
जहाँ स्वार्थ सिर चढ़े, वहाँ न संबंध ठाने॥
䷊
शान्तिनिलयः
वर्षान् वर्षान् शान्तिमन्वेषमाणः,
देवे विप्रेऽन्तर्जले च भ्रमानः।
मन्दिरेषु जनसङ्गे च धावन्,
क्षिप्ररात्रौ च चञ्चलत्वं लभानः॥
सुखे दुःखे परिवर्तनप्रवाहे,
तारावद् दूरा समीपेऽपि राहे।
यदा तु मेऽन्वेषणं सर्वमस्तम्,
तदा शान्तिः स्तिमिता मे समस्तम्॥
सा प्रोवाच-“न यत्र हृद् व्याकुलाय,
न यत्र मृत्योर्भयं बद्धनाय।
मोक्षे यत्र पुनर्जन्मनाशः,
तत्रैव शान्तेर्महाभासव्यासः॥
द्रष्टा-दर्शन-दृश्ये विलीनम्,
यदस्ति तत्त्वं सनातन-प्रवीनम्।
तत्रैव मोक्षे विमुक्ते निराशे,
पूर्णा परा शान्तिरास्ते प्रकाशे॥
💗
षड्विकार-संयम-गीतासारः
कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहः मदो मत्सरस्तथा।
एते विकाराः बन्धाय जीवस्य जायन्ते हि॥
एषां संयम एवात्र आत्मसंयम उच्यते।
चित्तशुद्धिः विजयात्मता सारं,गीता-उपनिषदोः॥
💓
षड्रिपुसंयमः
कामः क्रोधो लोभो मोहः मदो मत्सर एव च ।
एषां संयम एव ह्यात्मसंयम उच्यते ॥
एष आत्मसंयमः प्रोक्तो गीता–उपनिषदोः शुभः ।
चित्तशुद्धिश्च नामास्य आत्मविजय इति स्मृतः ॥
💓
षड्दोषनाशकनीतिसूक्तयः
१. दारिद्र्यदोषः
(दारिद्र्यदोषः कामनां सृजति अन्यत्र।)
दारिद्र्येण कुलं विनश्यति, दारिद्र्यात् लज्जा विनश्यति।
लज्जानष्टे धर्मो नश्यति, धर्मे नष्टे सर्वं नश्यति॥
२. क्रोधदोषः
क्रोधात् बुद्धिर्विनश्यति, क्रोधात् धैर्यं विनश्यति।
बुद्धिनाशे कार्यनाशः, धैर्ये नष्टे फलं नश्यति॥
३. मोहदोषः
मोहो मूलं सर्वदुःखानां, मोहात् बुद्धिर्विनश्यति।
बुद्धिनाशे विवेको नश्यति, विवेकाभावे पतत्यधः॥
ज्ञानात् तु मोक्षः सिध्यति, तस्मात् ज्ञानं समाश्रयेत्॥
४. अहंकारदोषः
अहंकारे विनयो नश्यति, विनये नष्टे गुणा यान्ति।
गुणहीनः लोके निन्द्यः, त्यक्तो दुःखं सदा लभते॥
५. लोभदोषः
लोभात् क्षीयते धर्मः, लोभो नयति पतनाय।
लोभी न तृप्यति कदाचित्, तृप्तौ परमं सुखम्॥
६. अविद्यादोषः
अविद्यया जायते मोहः, मोहात् नश्यति सत्यम्।
सत्ये नष्टे भवति दुःखं, तद्विनाशाय ज्ञानम्॥
★
अहंकारदोषः
(मुक्तछन्दः)
अहंकारो महादोषः, सहिष्णुता परो गुणः।
अहंकारे हता लङ्का, अतिदर्पे पतन्ति नराः॥
मदान्धः पतति सर्वत्र, धर्मेणैव सुखं भवेत्।
विनयेन सदा शान्तिः, धर्मयुक्तः सदा जयति॥
💗
समता–शान्ति
जहाँ समता, वहाँ शान्ति निवास;
जहाँ विषमता, वहाँ द्वन्द्व प्रयास।
समता जहाँ, वहाँ शान्ति बसेरा,
समानभाव हर ले मन का अँधेरा।
एक-सा भाव, एक-सी दृष्टि,
जग में खिल उठती है मानव सृष्टि।
विषमता जहाँ, वहाँ द्वन्द्व प्रबल,
असमानता से टूटे हृदय का बल।
भेद की ज्वाला जब मन में जले,
संघर्ष के बीज तभी जग में फले।
समानता से समता का जन्म,
समता से शान्ति-यही है धर्म।
भिन्नता यदि बन जाए अभिमान,
वहीं से उठता है कलह-तूफ़ान।
इसलिए हे मानव, यह सत्य जान
समता ही शान्ति, विषमता विघातक मान।
★
मित्रत्वं स्वार्थे च दर्शनम्।
कार्यकाले नमत्येव वदति स्निग्धभाषया।
सिद्धे कार्ये च विस्मृत्य परिवर्त्यति सर्वतः॥
संगतौ यावत् तृष्णा तावत् सन्निहितो भवेत्।
गतेऽर्थे दूरतो यान्ति दृष्टेः अपि स मित्रकाः॥
लाभे मित्रम् इव वर्तते सर्वधर्मान् समाचरन्।
स्वार्थे नष्टे विस्मृत्यैव यथा नासीत् स बन्धुतः॥
यावत् मधुरवाणी स्यात् स्वार्थ एव समर्थनम्।
सिद्धे कार्ये परिवर्तन्ते व्यर्थं व्यवहारतः॥
येऽपि पन्थानमध्यस्थाः स्वयं सखा इव उचिरे।
पन्थानं सुलभं दृष्ट्वा स्मृत्यैव चित्रकथामिव॥
दुःखकाले यः स्थितः उक्तवान् अपि किञ्चन।
परहिते यः मौनस्थः स एव खलु रत्नवत्॥
अद्य ज्ञातं मनुष्याणां रूपं कालेन बोध्यते।
सत्ये स्थितः स एवास्तु मित्रं मुक्तेः निरामयः॥
यत्र स्वार्थः प्रतिष्ठाति न तत्र बन्धुरुच्यते।
एष सत्यः परिज्ञेयो युगानामपि सर्वदा॥
खलु=निश्चितं
★
अधःपतनपन्थाः च सनातनधर्मः
इन्द्रियसुखासक्तिः उदरपोषणं च।
अधःपतनपन्थाः अयं महाऽनर्थकरः सदा॥
ये विषयसेवने मग्नाः उदरपोषणपरायणाः।
तैः सह सङ्गो न कार्यो न च तेषामनुकरणम्॥
एष एव सनातनधर्मः यो युगे युगे प्रकीर्तितः।
प्रेमभक्तिसमन्वितो नित्यः सत्यः सनातनः॥
💗
परचर्चा परनिन्दा पापम्।
परचर्चा अनुचितं पापं न पातकम्।
परनिन्दा महापापं, परनिन्दा महादुःखम्।
परनिन्दा भयाभयं, परनिन्दा महाभयम्॥
परनिन्दा अनुचितं, परनिन्दा महादोषः।
द्वेषाहङ्काराज्ञानवशात् परकीं प्रतिष्ठां हन्ति।
इति निन्दा पापरूपिणी, लोकधर्मं दहति॥
💗
निन्दा-समालोचनयोः तत्त्वविवेचनम्।
न्यायसम्मता समालोचना, यदि स्याद् हितकारिणी।
सा शुभा जनहितायैव, शुद्धभावप्रदर्शिनी॥
द्वेषतः या तु निन्दा स्यात्, असत्यदोषयुक्ता सा।
सा निन्दा निन्दनीया एव, कीर्तिनाशप्रदा सदा॥
सत्यं हितं च यद् वाक्यं, सा निन्दा शुभदा स्मृता।
अन्यथा यत् किमप्य् उक्तं, सा निन्दा विषवत् सदा॥
★
असुरभक्तलक्षणानि।
असुरभक्तो न वेदज्ञो न शास्त्रज्ञो न च श्रुतिः।
वेदब्राह्मणनिन्दायां नित्यं संलिप्यते मनः॥
मदमोहेन संयुक्तोऽहंकारसमन्वितः।
लोभेनावृतसर्वात्मा धर्ममार्गं निरस्यति॥
पापानि सततं कुर्याद् हिंसां च प्रचरत्यपि।
जनानामन्यथाज्ञानं करोति प्रतिदिनं सदा॥
न सत्यं न च धर्मं च न मनीते जनार्दनम्।
असुरभक्तलक्षणमेतदेतत् सनातनम्॥
☆
फलतृष्णा–तपविमर्शः
स्वप्नेषु सन्तः सुरसिंहासनस्थं
पश्यन्ति देवं तपसा हुताशे।
भीतानि दुःखानि विशुद्धिकारी
नेच्छन्ति लोकास्तमसावृतात्मानः॥
फलार्थिनः कण्टकबीजं विहाय
छायां वहन्त्यर्थदशानुगाम्।
यस्तु क्रमेण प्रभया हुताशे
ध्यायन् कृपां लभते निःस्वनामन्॥
💓
धर्मसंस्थापनाय श्री जगन्नाथः
यदा मिथ्याचारिणो धूर्ता दुष्टचारित्रधारिणः ।
सन्तवेषधराः लोके कुर्वन्त्यधर्मसञ्चयम् ॥
राजानः साधवश्चापि मौनं धारयन्ति चेत् ।
तदा वर्धतेऽधर्मो हि सत्यधर्मविघातकः ॥
तदा स्वयं जगन्नाथः कालरूपेण तिष्ठति ।
दुष्टानां निग्रहं कृत्वा धर्मसंस्थापनं करोति ॥
एष धर्मस्य नित्यः नियमः सर्वयुगेषु हि ।
सत्यमेव जयत्यन्ते दैवनीतिः प्रसीदति ॥
☆
अधर्मे मौनं महापापः
अधर्मे मौनं स्वयं महापापः।
एतत् पापं बिनाशं निश्चितं ।
अधर्मे मौनं स्वयं धर्मविरोधः।
मौनेन अधर्मिणः वर्धते बलं।
एवं उभौ पापिनो दण्डयोग्यः।
एष सत्यः परीक्षित एव शाश्वतः॥
★
प्रतिज्ञादोष – निति-श्लोक
सम्पूर्णः संसारः जगन्नाथस्य अधीनः।
अस्मिन् भवतः प्रतिज्ञा न उचितम्।
प्रतिज्ञा केवलं जीवस्य एकः अहंकारः।
एतत् सदा सर्वत्र अहितकारि वर्जनीयं॥
★
ईश्वर–जीव–सम्बन्धः
यः सर्वभूतेषु निवसति आत्मा, स एव ईश्वरांशो दिव्यः।
तस्मात् जीवात्मा च ईश्वरश्च स्वरूपतः अभिन्नौ स्तः।
ईश्वरनिर्मिते अस्मिन् विश्वे जीवो वसति नित्यं,
अतः स जीवश्च ईश्वरश्च सहचरौ सखायौ च सदा स्तः।
एते तयोः साम्यगुणाः,किन्तु तयोर्भेदोऽपि महान्।
ईश्वरस्य ज्ञानबलवीर्यानन्दवैभवम् अनन्तमपारम्,
जीवस्य तु तदल्पमात्रं सीमितं च।
ईश्वरः स्वस्वरूपं सर्वं च जगत् जानाति पूर्णतः,
जीवस्तु आत्मनः पारं न जानाति, अविद्याग्रन्थिबद्धः।
अविद्यायोगात् जीवो बन्धनं प्राप्नोति,
ईश्वरस्तु शुद्धचैतन्यस्वरूपः, पूर्णज्ञानमूर्तिरेव नित्यमुक्तः।
स एव प्रकाशस्वरूपः, सर्वज्ञः, जगन्नाथः, अनन्तशरणः॥
★
वेदगीतात्वभागवतदर्शनम्
वेदमार्गः प्रदर्शयति धर्मस्यैक्यदर्शितम् ।
ज्ञानकर्मभक्तिरूपा मार्गाः प्राप्य परं पदम् ॥
वेदाः साक्षात्कारयन्ति परब्रह्मस्वरूपिणम् ।
गीता कर्मविनिर्मुक्तिं भागवत्याः प्रियत्वम् ॥
★
वेदगीतात्वभागवतातत्त्वम्:
(मुक्त–छन्दः)
(वेदगीतात्वभागवतदर्शनम्)
वेदमार्गो दर्शयति सनातनधर्मस्य साम्यदृष्टिम्।
ज्ञानकर्मभक्तिसंयुक्ता या तत्त्वैकस्य साधनम्॥
वेदाः प्रबोधयन्ति परमानात्मनः सत्यरूपम्।
आत्मनः परं तदैक्यं च बोधयन्ति साक्षात्कारम्॥
गीता निःस्वार्थकर्मस्य विधिं मोक्षदायिनीं दर्शयति।
यया पुरुषस्य मोहितस्य बन्धनमुक्तिः सिध्यति॥
श्रीमद्भागवते दिव्यप्रेम्णः सौन्दर्यं हृदयं विशुद्धयति।
यया निष्कामकर्मधर्मविधिं मोक्षदायिनीं दर्शयति।
सा दर्शयति सम्यक् पूजां, न केवलं क्रियायाम्,
किन्तु निःस्वार्थकर्मभक्त्योः ऐक्ये परं ब्रह्मदर्शनम्॥
☆
गीता–भागवतयोः मुख्योद्देशः।
गीता शिक्षयत्येव नित्यशः निःस्वार्थकर्माणि ।
स्वातन्त्र्यबुद्धिजातानि धर्मकार्याणि पावनानि॥
भागवतम् हि प्रेमार्थं दत्तं मानवरूपिणाम्।
शुद्धयत्येव कर्माणि हृदयं च हरिप्रिये॥
उभे पावयतः सत्त्वं जीवनस्य रहस्यतः।
कर्मैव पूज्यते नित्यं प्रेमैव मोक्ष उच्यते॥
★
कलियुगधर्मावलोकनस्तोत्रम्
(कलियुगान्तस्तोत्रम्)
अच्युतं बलभद्रं च, जगन्नाथं जनार्दनम्।
कलियुगे प्रादुरासीत्, कलिदोषविनाशनः॥
कलिगताः पापछायाः, शीघ्रं नश्यन्ति सत्त्वमः।
धर्मो जाग्रति लोकानां, हिताय नित्यमुत्तमः॥
श्रीजगन्नाथप्रसादेन, पुनर्युगे समागतम्।
सत्ययुगं पुनर्दीप्तं, भवत्विदं च भूतलम्॥
भवतु प्रेमसंपूर्णं, सर्वजीवहितं जगत्।
जगन्नाथप्रसादेन, धर्मोऽयं विजयी भवेत्॥
इति श्रीजगन्नाथप्रसादात् रचितं कलियुगान्तस्तोत्रं सम्पूर्णम्॥
☆
नीतिमुक्तावली - निष्कामधर्मसुधा
सन्तोषः परमं सुखं, असन्तोषः सदा दुःखम्।
निष्कामकर्म सुखायैव, निष्कामकर्म सर्वहिताय॥
निष्कामधर्मः सर्वश्रेष्ठः, निष्कामधर्मे न मनःकष्टम्।
निष्कामसेवा परं व्रतम्, निष्कामसेवा परं ऋतम्॥
विश्वासेन नारी सती, अविश्वासेन सती न सती।
विश्वासेन लभ्यते हरिः, अविश्वासेन भवति दुर्गति॥
मने सन्तोषं धारयेत्, निष्कामसेवा यथा सर्वहिताय।
तद्वद् एव प्रेम कर्तव्यं, ईश्वरे विश्वासः सर्वसुखाय॥
★
असुर-भक्त की पहचान।
असुर-भक्त न जाने शास्त्र, न पहचाने भगवान।
वेद-ब्राह्मण की करे उपेक्षा, यही दैनंदिन काम॥
मद-मोह-अहंकार करे, लोभ व अभिमान धरे।
पाप करे, हिंसा रचावे, लोक को पागल बनावे।
न माने सत्य, न माने भगवान,असुर-भक्त की यही पहचान॥
★
सेवाभक्तिश्लोकमाला।
मालिकः केवलो लोके श्रीजगन्नाथ ईश्वरः।
सर्वे सेवकतां यान्तु स्मृत्वैतत् सततं नराः॥
राजा रङ्कोऽपि सर्वेऽत्र सेवां कर्तुं प्रकल्पिताः।
हरिनामजपेनैव लभ्यतेऽमृतमेव तत्॥
यो नमत्येव भक्त्या तं प्रियोऽभ्यर्चति प्रभुः।
सेवकस्य हृदये नित्यं वासं कुर्यादजन्तुना॥
यो हि पश्यति सर्वेषु जीवेष्वेवेश्वरं स्थितम्।
स ज्ञानी स च भक्तोऽसौ स एवेशस्य छायिका॥
दुःखिनां सह दुःखं सन् पन्थानं च विभज्य यः।
तस्यान्तःस्थितो नित्यं साक्षादेव जनार्दनः॥
न तिलको न माला च न चोच्चज्ञानभाषणम्।
सेवा दया च करुणा भक्तेः मूलं सनातनम्॥
त्यज दम्भं महाहंकारं गृहाण नम्रतां सदा।
यत्र प्रेमा च करुणा तत्रैवेशः प्रतिष्ठितः॥
💧
धर्मदीपाय सत्यग्रन्थपाठः।
शृणुत भक्तगणाः एतद् वचनम्।
अप्रमाणिकग्रन्थान् मा पठ कदाचन।
एतेषु सर्वेषु ग्रन्थेषु विद्यते अज्ञानता,
तस्य प्रसारे नश्यति धर्मस्य शुद्धता।
💧
भगवतः धरण्यावतरणम्
शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
जगदीश्वरः श्रीभगवान् अयोनिसम्भूतःपुराणपुरुषः श्रीपुरुषोत्तमः।
स तस्य अंशः मातृगर्भे न जातः, अयोनिसम्भूतः अद्वैतपुरुषः।
भगवान् स्वशक्त्या गर्भे उत्पादयति एकं दिव्यसुरुचिरं शरीरम्।
यदा तत् शरीरं भूमौ प्रतिष्ठितं, तदा भगवान् तत्रैव करोति प्रवेशम्।
★
ईश्वर-देव- महापुरुषलक्षणम्
महत्कर्मणा मनुष्यः भवति महापुरुषः।
दैवीकर्मणा मनुष्यः भवति देवपुरुषः।
असंभवं सम्भवं कृत्वा भवत्येव ईश्वरः।
एतदेव सत्यवाक्यं, युगे युगे एतदेव॥
💓
कर्मतत्त्वम्
पापविनाशेन जीवः लभते स्वर्गसुखम्।
पुण्यक्षये जीवोऽनुभवति मृत्युदुःखम्॥
सत्कर्मभिः साध्यन्ते जीवनसुखसम्पदः।
असत्कर्मभिर्नश्यन्ति सर्वसुखसाधनाः॥
जीवस्य पापं पुण्यं च द्वे मुख्ये तत्त्वे स्तः।
यौ प्राणिनः सुखदुःखसमृद्धिगती प्रददतः॥
★
विधिनिषेधानां मोक्षसंविद्धिः
सनातनधर्मे विधयः स्युर् न बाह्यप्रतिष्ठिताः।
अन्तर्मोक्षप्रयत्नार्थं प्रवर्तन्ते हि पावनाः॥
नान्योऽस्ति हेतुरिह कामासक्तिविमोचनात्।
शास्त्राणि सर्वसाम्यानि सत्यपावनदर्शिनः॥
जीवनस्य क्रमः सन्धान्यते निष्कामकर्मणा।
धर्ममार्गेण यः याति स दैवीं श्रियमश्नुते॥
मनः शान्तं निर्मलं च दैवीसन्निधिमञ्जनम्।
प्रकाशयत्यथात्मानं दीपवद्भगवत्परम्॥
💧
स्वप्न–अनुभूति–प्रमाणम्
यदा प्रमाणसंयुक्तः स्वप्नः सत्यमिव दृश्यते।
तदा प्रमाणसंयुक्ता अनुभूतिरपि दीप्यते॥
अन्यथा मिथ्यतां याति तयोः स्वप्नानुभूतयोः।
तस्मान् न प्रकाश्यम् परेषां मिथ्यावादप्रसारणे॥
💓
स्वप्न-अनुभूति-विवेचनम्
शृणुत भक्तगणाः एतद् सनातन वचनम्।
स्वप्नः अनुभूतिश्च द्वयं अनिश्चितदर्शनम्।।
अप्रामाणिके भवति द्वयं महाविध्वंसकम्॥
प्रामाणिके भवति द्वयं परमसुखप्रदम्॥
☆
आदर्शराजधर्मः
राजा भगवानस्य दासः, तस्य कार्यं प्रजानां हितसाधनम्।
न राज्ञः कर्तव्यं यथातथा प्रकारेण सिंहासने आरोहणम्।
न राज्ञः कर्तव्यं छलेन बलेन स्वजनपोषणं स्वहितसाधनम्।
राज्ञः कर्तव्यं स्वं भगवद्भृत्यं मन्यमानस्य प्रजानां पालनम्।
☆
ज्ञानदान नीतिः
जो यावज्ज्ञानधारणस्याधिकारवान् स्यात्
तस्य तावज्ज्ञानमेव स्थितं स्यात्।
यो यदा यावज्ज्ञानलाभयोग्यः स्यात्
तस्मै तावज्ज्ञानदानमेव कर्तव्यम्।
भिन्नमेतद्व्यवहारात् सदा वर्णनीयञ्च,
सर्वदाऽनिष्टकरमनुचितं च भवति।
इदमेव नूनं संसारस्य नित्यं नीतिः नियमश्च॥
☆
देहायुः-आत्मन आयुः।
सनातनधर्मे आत्मा प्रधानः।
आत्मतत्त्वमेव परं विज्ञानम्।
यः जानाति आत्मायुः ज्ञानम्
तस्य दृष्टौ देहवयः धूलिसमानम्।
💧
पञ्चऋणोपदेशः
(अनुष्टुप् छन्दः)
प्रत्येकः जन्मनि लोके धारयत्येव पञ्च ऋणम्।
देवऋणं ऋषिऋणं पितृऋणं चतुर्थकम्॥
समाज–राष्ट्रऋणं चैव प्रकृतेर्भूमिजं तथा।
एतानि पञ्च ऋणानि नित्यं स्मर्तव्यानि सदा॥
देवऋणं यज्ञकृत्या स्यात् ऋषिऋणं स्वाध्यायतः।
पितृऋणं तु तर्पैश्च सन्तत्या च विशुध्यति॥
समाजऋणं सेवा–कर्म राष्ट्रऋणं स्वधर्मतः।
प्रकृतेरृणमेतत्तु संरक्षणेन शुद्ध्यति॥
धर्मबुद्ध्या प्रयत्नेन यो नरोऽत्र समाचरेत्।
स एव पूर्णजीवित्वं लभते नात्र संशयः॥
★
भजन शीर्षक:
"सेवक बनो , यही प्रभु का मार्ग"
मालिक मत बनो, भाई! मालिक मत बनो,
हो सके तो तन-मन से सेवक ज़रूर बनो।
इस जगत में मालिक तो एक है , वह हैं श्री जगन्नाथ,
बाकी सब सेवक हैं उनके , यह याद रख।
राजा हो या रंक , सबको करनी सेवा,
हरि-नाम जपो तुम, वही है अमृत-मेवा।
जो झुक गया, प्रभु ने उसे अपनाया पास,
सेवक का हृदय ही श्री प्रभु का निवास।
हर प्राणी में देखे जो ईश्वर की ही काया,
वही है ज्ञानी, वही भक्त, वही ईश्वर की छाया।
जो दुखियों के साथ रोए, बाँटे उनके पंथ,
उसके भीतर बसते हैं साक्षात श्रीभगवंत।
न तिलक, न माला, न ऊँचे ज्ञान के बोल,
सेवा, दया, करुणा , यही है भक्ति का मोल।
जो जीवों में देखे आत्मा, करे प्रेम-प्रसार,
वही है सच्चा भक्त, वही श्री हरि का प्यार।
त्यागो दंभ, अहंकार , अपनाओ नम्रता,
जहाँ प्रेम हो, करुणा हो , वहीं है ईश्वरीय सत्ता।
प्रभु को पाना है तो बनो हर जीव का सखा,
सेवा ही है साधन सबका, प्रेम ही है सब कुछ की दवा।
☆
सनातनधर्मस्य प्रथमः सोपानः
(The First Step of Sanātana Dharma)
प्रथमं सत्पुरुषो भव, ततः सर्वकर्माण्याचर।
कामक्रोधलोभवर्जितः, दयामार्गे सदा स्थितः॥
हत्याहिंसाविनिर्मुक्तः, धर्ममार्गे दृढस्थितः।
लोकहिते सदा युक्तः, सत्ये नित्यं प्रतिष्ठितः॥
दयाशीलसमायुक्तः, न्यायमार्गे व्यवस्थितः।
एषः सनातनधर्मस्य, प्रथमः सोपानः स्मृतः॥
☆
सनातनधर्मस्य द्वितीय सोपानः
(The second Step of Sanātana Dharma)
प्रथमं निष्कामकर्म स्यात्, द्वितीयं तत्त्वज्ञानार्जनम्।
तृतीयो भक्तियोगश्च, चतुर्थं आत्मप्रकाशकम्॥
कर्मयोगेन चित्तशुद्धिः, ज्ञानयोगेन ज्ञानार्जनम्।
भक्तियोगेन भक्तिप्राप्तिः, जीवहिते श्रेष्ठा गतिः॥
सर्वे मार्गाः लक्ष्यन्ते, लभ्यते मोक्षः स्यात्।
एषः सनातनधर्मस्य, द्वितीयः सोपानः स्मृतः॥
☆
चित्तशुद्धिसाधनम्
स्नानं दानं ध्यानं च, शुद्धं भोजनपानकम्।
जपस्तपः निष्कामकर्म, संस्कारस्य च पालनम्॥
एतेषां नियमिताभ्यासात्, चित्तशुद्धिर्भवेद् ध्रुवम्॥
★
धर्मदुरुपयोग-धर्मदूषणम्
(मुक्तछन्दः)
यः करोति धर्मेण व्यापारं, तस्य जीवनं केवलं असारम्।
यः करोति धर्मेण दर्पं, स तु अज्ञानी मूर्खसमः॥
यः करोति लोकदर्शनार्थं धर्मं, तस्य धर्मः व्यर्थं कर्म।
यः इच्छति धर्मं नियन्तुं, स अज्ञानी एव मूर्खसमः॥
यः वदति धर्मं केवलं वचनेन, नाचरति कर्मणा किञ्चित्।
तस्य वचनं निरर्थकं ज्ञेयं, शुष्कवृक्षफलमिव निश्चितम्॥
यः धर्मनाम्ना करोति हिंसां, स्वार्थ-सिद्ध्यर्थमेव नित्यं।
स अधर्मी धर्मवेषधारी सन् लोकान् मोहयति-एतदेव सत्यं॥
धर्मो न केवलं शास्त्रं, न च केवलं व्रतपूजनम्।
यत्र भक्तिभावः सत्याचारश्च, स एव धर्मः शाश्वतः॥
★
धर्मप्रदूषणनिवारणम्
(मिथ्यैश्वरदोषः)
(मुक्तछन्दः)
ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः काले काले निर्मीयन्ते अनेकाः मिथ्यैश्वराः ।
ब्रह्मणं च अंशब्रह्मणं च न जानन्ति, मुखाद् हरिम् ईश्वरं वदन्ति ॥
ब्रह्मणा सृष्टाः एते जीवाः पुनः पुनः कुर्वन्ति धर्मस्य प्रदूषणं ।
भगवान् पूर्णब्रह्म एतत् पापं यथाकालं करोति मूलच्छेदं ॥
----------------------------------
ब्रह्मणा सृष्टाः जीवाः = ब्रह्मा द्वारा रचे गए जीव।
★
स्वयमेवेश्वरत्वभ्रमः
(मुक्तछन्दः)
ब्रह्मा रचयति विचित्रान् नरान्,
ये स्वयं वदन्ति “अहं नारायणः”।
न जानन्ति यथावत् ब्रह्मतत्त्वम्,
अज्ञानतः वदन्ति “स्वयमेव परमेश्वरः”॥
दर्शयन्ति शास्त्राणि, वदन्ति सत्यम्,
“अहमेव ईश्वरः, केवलं ममैव सत्यम्”।
वदन्ति “वयं ज्ञानी, वयं भगवान्”,
अन्ये सर्वे नश्वराः, ते अज्ञानिनः॥
☆
सनातनधर्मस्य कर्मधर्मचिन्तनम्।
प्रत्येकस्य ग्रहस्य भिन्नं कर्म; प्रत्येकस्य ग्रहस्य भिन्नो धर्मः।
प्रत्येकस्य जीवस्य भिन्नो धर्मः; प्रत्येकस्य स्थानस्य भिन्नो धर्मः।
प्रत्येकस्य प्रजातेः भिन्नं कर्म; प्रत्येकस्य प्रजातेः भिन्नो धर्मः।
एतत् तु सत्यं सनातनं धर्मः , सर्वे पालयन्ति स्वकर्मधर्मम्॥
★
त्रिरिणोपदेशः
(तीन प्रकार के ऋणों का उपदेश)
श्लोकः (अनुष्टुप् छन्दे):
प्रत्येकः जन्मनि लोके धारयत्यसौ त्रयः ऋणम्।
प्रथमं देवॠणं ज्ञेयं द्वितीयं ऋषिणां स्मृतम्॥
देवॠणं यज्ञकृत्या स्यात् ऋषेः अध्ययनैः क्षयः।
पितृऋणं तु तर्पैश्च पुत्रोत्पत्त्या च शुद्ध्यति॥
पुत्रऋणं सत्कृत्यैव सत्यधर्मेण तिष्ठति।
एवमेव त्रयो ऋणाः जीवनं धारयन्ति हि॥
प्रत्येकः जन्मनि लोके धारयत्यसौ त्रयः ऋणम्।
प्रथमं देवॠणं ज्ञेयं द्वितीयं ऋषिणां स्मृतम्॥
देवॠणं यज्ञकृत्या स्यात् ऋषेः अध्ययनैः क्षयः।
पितृऋणं तु तर्पैश्च पुत्रोत्पत्त्या च शुद्ध्यति॥
पुत्रऋणं सत्कृत्यैव सत्यधर्मेण तिष्ठति।
एवमेव त्रयो ऋणाः जीवनं धारयन्ति हि॥
★
ब्राह्मणाभिमानदोषः
चतुर्वेदीति यो वदति, वेदाभ्यासेन गर्वितः।
अभिमानफलं प्राप्य, न धर्मपथमश्नुते॥
भक्तो ब्राह्मण एवात्र, निरहङ्कारचेतसः।
ईश्वरभक्तिजं पुण्यं, जीवदया परं यशः॥
💗
ब्राह्मण–ब्राह्मणत्वम्
ब्राह्मणो न कुर्याद् ब्राह्मणत्वाभिमानम्।
ब्राह्मणस्यैष अभिमानः शत्रुरेव समः॥
विनम्रतैव पाण्डित्यं ब्राह्मणस्य श्रेष्ठं शस्त्रम्।
तस्य शस्त्रस्याग्रे सर्वं नतमस्तकम्॥
★
राजा–ब्राह्मण–भृत्यकर्म
(मुक्तछन्दः)
यः ब्राह्मणः स्वेच्छया करोति भृत्यकर्म।
स अज्ञानी मूर्खः समः, व्यर्थं तस्य ब्राह्मणजन्म॥
यः राजा ब्राह्मणेन कारयति भृत्यकर्म।
स राजा न, स महाऽज्ञानी विवेकहीनः॥
इह लोके यदा जीवः प्राप्नोति ब्राह्मणजन्म।
तदा धर्मे स्थितो भूत्वा लभते मोक्षमुत्तमम्॥
एष धर्मः सनातनः शाश्वतः परमो नियमः।
युगे युगे परिकीर्तितः स एव परं सत्यम्॥
💗
चतुर्वेदानां विषयवस्तुः।
सृष्टे रहस्यं विमलं च तत्त्वं,ऋग्वेदवाणी प्रथमे प्रबोधा।
यज्ञक्रमाणां विधानदाता,यजुर्वेद एष मधुरः स्वरात्मा॥
स्तोत्रात्मकः देवस्य गीतैः प्रहवः मनोज्ञः, सामगतो गुणाढ्यः ।
शान्तिप्रदः सौम्यविधिप्रकाशी,वेदश्चतुर्थोऽथर्वणो निरामयः॥
★
शिशुवेदः।
ऋग्यजुःसामथर्ववेदाः एते सर्वे कर्मज्ञानप्रधानाः।
चतुर्वेदेभ्यश्च एष शिशुवेदः स्वयं केवलं भावप्रधानः॥
अस्य प्रवक्ता परब्रह्म श्रीजगन्नाथः, श्रोता श्रीबलभद्रः।
अत्र नास्ति भेदविचारः, भक्तः भगवान् च समानौ॥
★
गीता–भागवताभ्यासः
नित्यं पठ्येते गीता–भागवतम्,
एतद् द्वयं मुक्तिमोक्षप्रदम्।
मा त्यज पाठं गीता–भागवतम्,
यावत् न भवत्यात्मसाक्षात्कारः॥
(मा त्यज = न त्यज )
भागवतम् = भगवतः सम्बन्धी ग्रन्थः,
भगवद्विषयकं शास्त्रम्।
★
ज्ञानिवचनधर्मः।
अज्ञानिनः वचने तिष्ठति असत्यता।
ज्ञानिनः वचने तिष्ठति सत्यता॥
अज्ञानिनः श्रेयः सदा मौनतायाम्।
ज्ञानिनः श्रेयः सदा विनम्रतायाम्॥
अज्ञानिनः भूषणं वाचालोद्धतता।
असत्यकथने धर्मस्य भवत्य् अशुद्धता॥
तस्मात् सर्वदा वर्जनीयं वाचालतामुद्धतताम्॥
एतदेव परमं सत्यं यत् सनातनधर्मनिर्दिष्टम्॥
💧
ज्ञानि–अज्ञानि–धर्मः।
अज्ञानिनः वचने तिष्ठति असत्यता।
ज्ञानिनः वचने तिष्ठति नित्यसत्यता॥
अज्ञानिनः सदा श्रेयः तिष्ठति मौनता।
ज्ञानिनः सदा श्रेयः तिष्ठति विनम्रता।
अज्ञानिनः कथने तिष्ठति उद्धतासत्यता।
असत्यकथने धर्मस्य भवति घोराशुद्धता।
तस्मात् सर्वदा वर्जनीया उद्धतासत्यता।
एतत् परमं सत्यम् सनातने उद्धृतम्॥
💧
मानवदेहमहिमा
ज्ञानिनः मतिः , मानवदेहः मन्दिरसमः।
तस्य त्रिषु दिशासु अस्ति स्वर्ग मुक्ति मोक्षद्वारम् ।
अन्यतोऽस्य अधोगतिः नरकोऽथ श्मशानम्।
धन्यं हि मानवीयं जन्म, देवयोनिभ्यः श्रेष्ठतरम्॥
💧
महतत्त्व–वरिष्ठता–प्रौढत्वम्।
न वृद्धत्वं तु वर्षैः स्यात्, न वपुषा विशेषता।
गुणैः शीलविनीतत्वैः, त्यागेनैव वरिष्ठता॥
न केवलं ज्ञानमात्रेण, न च अभ्यासमात्रतः।
धर्मनिष्ठायां त्यागयुक्तायां, तत्रैव स्यात् प्रौढता॥
★
लीलाक्षेत्रं भारतं
देशानां मध्ये भारतभूमिः परमपवित्रमः।
एषा तपोभूमिश्च ऋषी–मुनिनां जन्मभूमिश्च।
अयं भारतभूमिः ईश्वरस्य लीलाक्षेत्रमस्ति।
अत्र ये जन्यन्ते ते एव भाग्यवन्तो भवन्ति॥
देशानां मध्ये भारतदेश एव मुक्ति–मोक्षक्षेत्रम्।
यत्रैव सत्यमार्गोऽयं ज्ञानस्य च निकेतनम्॥
अत्रैव वेदाः प्रवृत्ताः, अत्रैव धर्मः प्रतिष्ठितः।
अयं हि कर्मभूमिरेषा मोक्षस्यापि पुण्यक्षेत्रम्
💧
भारतवर्षस्य दिव्यपुण्यक्षेत्रवर्णनम्
भारतवर्षस्य मध्ये श्रीबदरिकाश्रमं तपोभूमिक्षेत्रम्।
अस्यां पुण्यभूमौ श्रीअयोध्यापुरं धर्ममर्यादाक्षेत्रम्॥
भारतवर्षस्य मध्ये श्रीवृन्दावनधामं प्रेमभक्तिक्षेत्रम्।
अस्यां पवित्रभूमौ दक्षिणदेशः शास्त्रसंगीतक्षेत्रम्॥
भारतवर्षस्य मध्ये श्रीद्वारकाधामं श्रीद्वारकाधीशक्षेत्रम्।
अस्यां पुण्यभूमौ उत्कलदेशः सत्यज्ञानकलाक्षेत्रम्॥
एतस्यां पुण्यभूमौ उत्कलदेशे पवित्रं पुरुषोत्तमक्षेत्रम्।
यत्र श्रीजगन्नाथस्य तस्यांशकलेवरस्य लीला दृश्यते नित्यं॥
★
ईश्वरसत्यं धर्माधर्मविवेचनम्
ईश्वरः स्वयं सत्यः, विज्ञानं च स्वयं प्रमाणितम्।
तस्य दर्शनं कर्म ज्ञानं लीला च सत्यं प्रमाणितम्।
ईश्वरः स्वयमेव सत्यः, सर्वत्र व्याप्तः स्वयमेव धर्मः।
ईश्वरविषये भ्रान्तासत्यसूचनाप्रचारः अनयेवाधर्मः।
ईश्वरनाम्ना असत्कर्मकरणं, स्वमतप्रदर्शनं चाधर्मः।
ईश्वरनाम्ना मिथ्याज्ञानप्रवर्तनं, मालिकत्वं कर्तुमधर्मः
साधवः सन्ताश्च एतानि ज्ञात्वा चिन्तयित्वा कर्माणि कर्तव्यानि॥
💧
लीलागूढार्थप्रबोधनम्
ब्रह्मा उवाच वारंवारम्-
“न ज्ञायते भगवद्लीलायाः गूढार्थः।”
अज्ञः वदति वारंवारम्-
“मत्तः शृणु, एतद् अप्रकाश्यं तथ्यं।”
अज्ञः हि मन्यते-
“अहमेव जानामि भगवद्लीलायाः गुह्यम्।
★
देव–असुर–मानव–स्वभाव–विवेचनम्
कार्यकाले नमस्कारः, कार्ये समाप्ते तिरस्कारः।
स्वार्थे तु देवताज्ञानम्, अस्वार्थे तु अवज्ञानम्॥
अर्थदाते स्नेहः अनुरागः, अर्थहीने निःशब्दत्यागः।
एवमेव मानवस्य स्वभावः, गुरुकृपया प्रस्फुरति सुभावः॥
सुरासुर एतद् द्वयं स्वभावतः प्रायः समानभावम्।
भक्तस्तयोर्मध्ये श्रेयः, निष्कामकर्मधर्मं करोति ध्रुवम्॥
★
अतिथिदेवविवेचनम्
पुत्रः अतिथिः, पुत्री च अतिथिः,
अतिथयः देवाः सर्व एव।
त्वं विहाय सर्वान्, तव अतिथिदेवो भव॥
स्वयं सेवकभावेन अतिथिदेवान् सेवस्व।
जीवसेवा–विवरणम् एषा सनातनधर्मस्य॥
☆
शास्त्रपरिचयः
शास्त्रं पवित्रं ग्रन्थं तत् शिक्षयत्यनुशासनम्।
जीवनस्य सम्यग्मार्गं दर्शयत्यधिकारितम्॥
ज्ञानानुशासनयुतं धर्ममार्गप्रदर्शकम्।
सनातनं परं ग्रन्थं शास्त्रं साक्षात् परं बलम्॥
💧
शास्त्रस्य मुख्यं उद्देश्यं।
शास्त्रेषु ये संस्काराः नियमाश्च सदा स्मृताः।
तेषामेव परो हेतुः मनसः शुद्धता स्मृताः॥
पञ्चेन्द्रियाणि संयम्य षड्रिपूणां निग्रहः।
एतदेव हि सर्वेषां शास्त्राणां परमो ग्रहः॥
★
सनातने धर्मे:भोजननियमाः
मांसाहारभोजनं पूर्णतया वर्जनीयम्।
अशुचिदुर्गन्धयुक्तं भोजनं चाप्यपनीयम्॥
भोजनात् पूर्वमिष्टदेवे अर्पणं स्मरणं च कार्यम्।
एष सनातनधर्मस्य भोजनविधिः प्रयोजनम्॥
💧
यज्ञोपवीतम्
शृणुत द्विजगणाः सर्वे सत्यं वचनमुत्तमम्।
यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं शास्त्रसम्मतम्॥
नाभेरधः न यज्ञोपवीतं पतितं स्यात् कदाचन।
धर्मार्थं धारयेत् नित्यं शास्त्रदृष्ट्या द्विजोत्तमः॥
☆
अन्नब्रह्मतत्त्वश्लोकः
अन्नं ब्रह्मेति सनातने श्रुतिषु,
भोजनं यज्ञरूपं प्रकीर्तितम्।
शुद्धं मनो यत्र हि शुद्धमन्नं,
तत्रैव वसति परं ब्रह्म नित्यम्॥
☆
आहारशुद्धिः
आहारशुद्धिः सत्त्वस्य मूलं,
पवित्रो भवति अहिंसया देहः।
ईश्वरस्मरणं तु मनःप्रसादः,
एष धर्मः भोजनस्य सनातनः॥
☆
स्थानकालपात्रन्यायः
दुष्टात् पितरि नास्त्येव पितृराहित्यमेव हि।
मातृराहित्यतः श्रेया सौम्या सत्या च मातरः॥
उभे स्यातां सम्यगुक्ते देशकालनुसारतः।
सर्वं हि निश्चितं लोके देशकालनुसारतः॥
☆
विधिव्यवस्था-नीतिश्लोकः
विधिव्यवस्थासमस्यायाः कारणात् स्वहस्तगाः ।
जनाः भवन्ति दण्ड्याश्च ये न विध्यनुयायिनः ॥
शापं दातुमिच्छमानः स लघ्वपापी प्रकीर्तितः ।
अधिकारिण एव दोषो यो न विध्यनुगो भवेत् ॥
स्वशक्तिदुरुपयोगेन शापं यो ददाति हि ।
स पापिष्ठतमो ज्ञेयो विधिध्वंसकरः सदा ॥
☆
पापफलसूक्तम्
अजानतः कृतं पापं धर्मरक्षणहेतुना।
तद् देवैः नोपलक्ष्यं स्याद् हि तत् धर्मसंरक्षणं॥
जानन्नपि पुनः पापं यो करोति पुनः पुनः।
स पापसङ्गतिं याति दैवदण्डं लभेत् ध्रुवम्॥
कर्मन्यायः सदा स्थिरो नातिवर्त्यः कदाचन।
स शुद्धिं जनयत्यन्ते सत्यं स्थापयति ध्रुवम्॥
💓
पापं दया-दण्डः
(मुक्तछन्दः)
अज्ञानेन कृतं पापं दया भवति सदा।
ज्ञानेन कृतं पापं दण्डः निश्चितः तदा॥
सर्वदा कर्मफलं ज्ञात्वा विवेकं सम्पादयेत्।
यद् अज्ञानात् कृतं पापं तत् क्षम्यतामिति स्फुरेत्॥
★
दयाधर्मनीतिः
(मुक्तछन्दः)
दया हि धर्मस्य मूलं, दया हि सर्वसुखप्रदा।
दया हि मानवत्वस्य भूषणं, दया हि परमा स्मृता॥
दया न केवलं वाक्ये, न केवलं भूषणम्।
कर्मणा सा प्रकटिता भवेत्, तदा धर्मः फलप्रदः॥
नित्यपापिनि चापराधिनि दया ह्यसत्कर्म कथ्यते।
तस्मिन् उचितं दण्डप्रदानं धर्म इति भाष्यते॥
★
दुर्भावना–कर्म–पापनिर्णयः
दुष्कर्मकरणेनैव सदा पापं प्रवर्तते।
केवलेन दुर्भावेन पापं न प्रवर्तते॥
यदा दुर्भावना कर्म प्रेरयति मानवम्।
तदैव पापं जायते, न भावे केवलम्॥
तस्मात् दुर्भावनानां दमनं परमं हितम्।
तदर्थम् ईश्वरसङ्गसत्सङ्गयोः अत्यावश्यकम्।
★
विधि और दण्ड
जब टूटे नियमों का ताना-बाना,
लुप्त हो जाए न्याय का ठिकाना
तब जन लेते न्याय अपने हाथ,
और देते हैं दण्ड भी अपने हाथ।
जो विधि का मार्ग छोड़ चले,
वे दोष के भागी अवश्य कहे।
पर असली अपराध उन पर है,
जो धर्मरक्षक होकर भी मौन रहे।
जो शाप दे अन्याय के दुख में,
वह थोड़ा पापी है अपने मुख में।
पर जो अधिकार का दुरुपयोग करे,
और क्रोध में धर्म-विधि तोड़े
वह पापिष्ठतम्, अधर्म का दूत,
जो विधि-वृक्ष को करता भूत।
जहाँ शक्ति संयम से न बँधे,
वहाँ धर्म का दीपक सदा बुझे।
★
महत्त्वसत्योपदेशः
(ज्ञानकर्मसत्यसूक्तम्)
ज्ञानी मनोयोगेन शृणु एतत् महत्त्वसत्यं।
ईश्वरस्य इच्छया एषा सृष्टिरेव एकं सत्यम्।
यथेह दिनस्य पश्चात् रात्रिरागताऽयम् निश्चितम्,
तद्रूपं युगस्य पश्चात् युगमागतं तदपि निश्चितम्॥
युगादारभ्य पूर्वम् ईश्वरलिखितं सर्वयुगकर्मधर्मम्।
सर्वजीवस्य क्रियाकर्मजन्ममृत्युसुखदुःखम्॥
यत्तव भाग्ये लिखितं तदेव भविष्यति निश्चितम्,
तस्मात् तत् विषये किमर्थं शोचसि ज्ञानीयुत्तम॥
त्वं यथैवैकाकी आगतः तथा चैकाकी गन्ता।
स्नेहिनश्च मित्राश्च केवलं मार्ग एव दृश्यन्ते तथा॥
एतानि वचांसि चिन्तयित्वा निष्कामं कर्म कुरु ज्ञानी,
सर्वाणि धर्मक्रियाकर्माण्य् ईश्वराय समर्पय कुरु दानी॥
एतत् क्रियाकर्मधर्मपालनानन्तरं निश्चिन्तो भव महाज्ञानी।
इदानीं ईश्वराय तस्य कर्म कर्तुं ददातु निश्चिन्तचित्तः प्रियदानी॥
☆
भागवतधर्मः
सदा पवित्रे स्थाने वासः शुद्धभोजनसेवनम्।
सर्वकर्माणि संकल्प्य तानि ईश्वराय समर्पितम्॥
भक्त्या श्रद्धया सहितं भगवतः पूजनं सदा।
भक्त्या श्रद्धया सहितं सर्वदैव उत्सवपालनम्॥
निष्कामकर्मसंपादनं भगवतः नित्यस्मरणम्।
निष्कामधर्मपालनं भगवतः नित्यमननम्॥
गूढं भागवततत्त्वं तु सर्वदुःखविनाशनम्।
यः सर्वेषु जीवेष्वेव ईश्वरं पश्यति सत्वरम्॥
एतदेव श्रेष्ठं धर्मं ईश्वरवर्णितं परमपवित्रम्।
गूढं भागवततत्त्वं तद् सर्वदुःखविनाशनम्॥
☆
जीवप्रार्थना-स्तोत्रम्।
अहं जीवात्मा सदा बन्धनेषु निरन्तरः।
मायाजालविमूढोऽयं नाथ मोहितमानसः॥
ये मे पूर्वजधर्मिष्ठाः सखायः स्मरन्ति माम्।
ते तव भक्ताः पूर्वं स्युर्नाथ तेषां हितं कुरु॥
तस्मात् कृपां प्रदद्याः त्वं तेषां मार्गं प्रशोभय।
कल्याणवृत्तिं नितरां कुरु तत्र प्रसादतः॥
अस्मिन् जन्मनि ये भक्ताः धर्ममार्गनिवर्तिनः।
तेषां चापि मम नाथ मङ्गलं साधय प्रभो॥
अज्ञानं मम नाशय त्वं ज्ञानभक्तिं च देहि मे।
सत्कर्मशक्तिं देहि च कृपां कुरु मयि प्रभो॥
भक्तवाञ्छितकल्पद्रुम करुणासिन्धोऽदयामय।
नमस्ते सर्वेश्वर दीनबन्धो दीननाथ महाप्रभो जगन्नाथ॥
☆
जीवस्य मनसः वचनम्
(जीवमनःकथा)
मुक्त छन्द
अहं जीवो भ्रमन् लोके कर्ममार्गेण चालितः।
न मे जातिर्न मे धर्मो न कुलं नापि निश्चितम्॥
जन्मजन्मान्तरं याति कर्मवायुवशानुगः।
नानारूपधरो जीवो नान्तमस्य गतौ लभेत्॥
कदाचित् मानवो भूत्वा नभः पश्यामि विस्मितः।
कदाचित् पशुरूपेण वृत्त्या तिष्ठामि वञ्चितः॥
पुनर्मानुषतां याति कालचक्रप्रवर्तितः।
नानारूपाणि धारयन् संसारार्णवे वर्तते॥
देशाद् देशं प्रव्रजामि न कश्चित् मे स्थिरं गृहम्।
अयं विश्वपथो दीर्घो न कदापि मम स्वगृहम्॥
कथं ब्रूयामहं गर्वात् “अयं धर्मो ममैकतः”?
यदा जीवाः सहस्रेषु पन्थान् यान्ति नानातः॥
यावत् सत्यं न पश्यामि जन्मबन्धविवर्जितम्।
न मे जातिर्न मे धर्मो न देशो न सुहृदः मम॥
💓
जीवस्य अन्त्यप्रार्थना
(मुक्त छन्द)
मम शक्तिरियं क्षीणा, आशाप्यन्ते समाप्ता।
अन्ते सर्वं विनष्टं मे, नाथ त्वां शरणागतः॥
जन्मऋणं समाप्याहं त्वामहं ह्वये नाथम्।
कोले गृहाण मां दीनं, त्वं करुणामयः प्रभो॥
अस्मिन् लोके न कोऽप्यस्ति सत्यस्नेहपरायणः।
न कश्चिदिह जानाति प्रेम्णो मार्गमनन्तकम्॥
यत्र शुद्धः स्नेहभावो नित्यं मधुरसञ्चितः।
तत्र गन्तुमिहेच्छामि, नाथ त्वां शरणागतः॥
बहुदग्धोऽस्मि दुःखेन, कामजालात् विमुक्तः।
वैराग्येण दग्धचित्तः सर्वसङ्गविवर्जितः॥
बहु रुदितवान् पूर्वं, न शक्नोम्यद्य रोधनम्।
भिन्नहृदयोऽहमेकाकी, नाथ त्वां शरणागतः॥
💓
ईश्वरस्य समीपे जीवप्रार्थना ।
(मुक्तछन्दः)
शक्तिप्रार्थना:
इत्थं शक्तिं प्रदेहि श्रीनाथ,
मा नः श्रद्धा क्षणमपि क्षीयताम्।
सत्पथे नय जीवनपन्थानं,
मा नः स्खलनं भवतु किञ्चन॥
ज्ञानप्रार्थना:
अज्ञानतिमिरं पूर्णं नाशय,
ज्ञानदीपप्रभया विभासय।
पापमार्गात् सदा रक्ष नः,
कल्याणीं जीवनविधिं प्रयच्छ॥
सद्भावप्रार्थना:
नास्तु वैरं कस्यचिदपि,
नास्तु प्रतिशोधभावना मनसि।
न चिन्तयेम वयं स्वलाभकम्,
सदा स्मरामः कृतमर्पणम्॥
करुणाप्रार्थना:
आनन्दपुष्पाणि वयं वितराम,
सर्वेषां जीवनमेतु मधुवनम्।
करुणाजलधारया जगन्नाथ,
पावय सर्वं मनसः कोणकम्॥
लोकदुःखनिवारणप्रार्थना:
दुःखमयं सर्वतोऽयं जगत्,
त्रस्तमानसो जनः कम्पितः।
पापभारो वर्धते नित्यशः,
कथं धरा धृतवती प्रभो॥
ममताप्रार्थना:
ममतया भगवन् भारमेतं
उद्धर त्वं करुणासिन्धो।
मा लुप्यतां तव सृष्टिरियम्,
शान्तिर्लोके भवतु स्थिरा॥
आत्मशुद्धिप्रार्थना :
स्वकृतं फलमश्नुयाम वयं,
मृत्योरपि नः भयं मा अस्तु।
अतीतदुःखं न पुनर्भवेत्,
भविष्यत् कल्याणमयं कुरु नाथ॥
अन्तिम ध्रुवपदः
इत्थं शक्तिं प्रदेहि श्रीनाथ,
मा नः श्रद्धा क्षणमपि क्षीयताम्।
सत्पथे नय जीवनपन्थानं,
मा नः स्खलनं भवतु किञ्चन॥
☆
संसारोपाधिसाधनत्वबोधः
(जीवधर्मप्रदीपः)
स्वभावतो हि जीवस्य निष्कामः कर्म एव ।
निष्कामा भक्तिरप्यस्य सत्यधर्मः स एव ॥
पित्रापत्यकलत्रादि सम्बन्धाः कर्म एव ।
देहान्ते विलयं यान्ति क्षयहेतुः स एव ॥
देहो लोकाश्च सम्बन्धा उपायाः सर्व एव ।
आत्मबोधाय मोक्षाय ब्रह्मैक्यं तु ध्रुवं एव ॥
☆
गृहनीतिसूक्तम्
मङ्गलाचरणम्
गृहदेवताभ्यो नमः सदा,गृहलक्ष्म्यै शुभाय च।
गृहं सुखस्य मूलं स्यात्,धर्मज्ञानप्रवर्धनम्॥
गृहनीतिसूक्तम्
(The Main Hymn)
1
स्वगृहे दानमारम्भः, स्वगृहे शिक्षणं भवेत्।
अत्रैव करुणा वर्धेत्, अत्र धर्मः प्रजायते॥
2.
गृहमेव बीजभूमिः स्यात्, सद्गुणज्ञानसंयुतम्।
यत्र प्रज्ञा प्ररोहं याति, तेजसा लोकपावनी॥
3
तस्मादिदं गृहम् शुद्धं, रक्ष्यं सर्वैः प्रयत्नतः।
यत्र नवबीजाः पवित्राः, देवतासदृशा वर्धन्ति॥
4
गृहं देवालयसदृशं, यत्र देवाः सदा वसन्।
न तस्य शोभा विनश्येत्, न च तत्रापवित्रता॥
शान्तिश्लोकः
गृहे गृहे शान्तिरस्तु, सौख्यमस्तु निरन्तरम्।
सद्भावः सर्वदा वर्धेत्, धर्मो नित्यं प्रतिष्ठितः॥
☆
हरिनाममाहात्म्यम्
हरेर्नामस्य मादकं महादुःखनाशनम्।
यः स्मरत्येकवारं स आनन्दं लभते ध्रुवम्॥
अन्यत् यत् मादकं सर्वं महादुःखवर्धनम्।
हरेर्नामस्य मादकं केवलं सुखशान्तिवर्धनम्॥
💧
चरित्रहनन–दमनम्
कामना–वासना शक्नुवन्ति चरित्र–हनम् ।
पति–पत्नी शक्नुतः तस्य सर्वोत्तमं दमनम् ॥
☆
मानवजीवनस्य उत्तम मार्गः
सत्य, शान्ति, दया, तपोभागवद्धर्ममार्गः।
मानवानां जीवनस्य सर्व उत्तम मार्गः॥
निष्कामकर्मधर्मो मोक्षस्य अच्युतो मार्गः।
एते द्वावपि उत्तममार्गौ, मार्गेषु श्रेष्ठो मार्गः॥
💧
धर्मं-अधर्मं
यो धर्मं रक्षति, धर्मः तं रक्षति।
यो अधर्मं रक्षति, धर्मः तं नाशयति।
यो धर्ममाश्रयति, धर्मः तं पालयति।
यो अधर्मं पालयति ,धर्मः तं नाशयति।
धर्मस्य सर्वदा जयः भवति, अधर्मस्य पराजयः भवति।
एतदेव सनातनधर्मस्य नित्यं शाश्वतं च अविनश्वरं नीति।
💓
छद्म-धर्म
धर्मं वदन्ति, कुहरन्ति हृद्ये, सन्तेषु वेषं वहन्ति सदैव।
वाचि पवित्रं, मनसि विषं तु, गूढं प्रच्छन्नं निहितं विचित्रम्॥
पापानि “ईशेच्छा” नाम्ना च, दुष्कृत्यं दिव्यं विदधन्ति ये।
प्रत्येकपापं पुरतः पश्चात्, “ईश्वरः स्वयम् आज्ञापयति” इति॥
मोहाहंकारान्धा सत्यनास्तिकाः, छायां भजन्ति प्रमाणत्यागिनः।
स्वर्गप्रभामिव तं प्रकाशं मत्वा, अन्धकार-पटलं विदुः गहनम्॥
न धर्मिणः ते, दम्भ-मोहिताः, लोभ-मदेन प्रेरिताः ये।
पुण्यं क्षीयते, गुणः विनश्यति, मृत्यु-तमोऽरोहति धीमतां हृदि॥
शृणु नियमं हे मन विलसन्, ईश्वरः सत्यसहितः सदा शुद्धः।
यत्र धर्मो भग्नः मिथ्या-राज्ये, तत्र पाप-दुःख-बंधनं चरति निःशब्दम्॥
☆
अनिश्चितता च भयम्
अनिश्चितताजं दुःखं मनसो नितरां भवेत्।
सर्वतः समुत्थिताः संदेहाः स्थैर्यनाशकाः॥
चित्तं शान्तिं प्रार्थयति सदा शुभाशुभविवर्जितम्।
अश्रुहीनं सुखं देहि देवदेव प्रसादतः॥
शान्तिं प्रार्थयते नित्यं निद्राहीनोऽपि मानवः।
सद्वृत्त्या देवकृपया दुःखच्छेदं समिच्छति॥
भवद्भयेभ्यः पालय मां चित्ते धैर्यं विधेहि मे।
अनिश्चयतमोऽपास्तं कुरु देव दयापर॥
★
नारीणां भूषणं लज्जा
नारीणां भूषणं लज्जा रूपादपि विशिष्यते।
यत्र लज्जा चरित्रे स्यात् तत्र नारित्वं शोभते॥
☆
मातॄणां भूषणं
मातॄणां भूषणं स्नेहः ममत्वामृतधारया।
तेनैव वर्धते नित्यं सन्तानानां जीवनया॥
💓
सती-आदर्श-नारी-चरित्रम्
सती नारी सदा शुद्धा, आदर्शा च सुसंयता।
परपुरुषसङ्गं त्यक्त्वा, वर्तते सा पतिव्रता॥
अन्यायपापसङ्गं त्यक्त्वा, धर्ममार्गे सदा स्थिता।
गृहे प्रिया समाजेषु, सर्वत्र सा सुपूजिता॥
☆
सती-आदर्श-नारी-चरित्रम्
सती नारी सदा शुद्धा, आदर्शा नारी सर्वोत्तमा।
परपुरुषसङ्गं त्यक्त्वा, वर्तते सा सदा उत्तमा॥
अन्यायपापसङ्गं त्यक्त्वा, धर्ममार्गे सदा स्थिता।
गृहे प्रिया समाजे प्रिया, आदर्शा नारी सर्वत्र पूजिता॥
☆
भवसागरपारतत्त्वम्
अन्तर्मुख आत्मज्ञानी अतिप्रयोजनम्।
बहिर्मुखता च आसक्तिश्च नित्यम् वर्जनीयम्।
आत्मशुद्धिनिष्कामभक्तिः सह आपेक्ष्यम्।
एतत् सनातनधर्मैकं भवसागरपारतत्त्वम्।
💧
भवसागर
यः भवसागरः स एव संसारसागरः
जन्ममरणचक्रस्य नियम अपारः।
अयं लौकिकजीवनस्य सागरः,
हरेर्विना असम्भवो यस्य पारापारः।
💓
मायां मोहं दुःखं हरति ईश्वरतत्त्वम्।
(मुक्तछन्दः)
चिकित्सकः न निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्।
केवलम् ईश्वरतत्त्वं निवारयितुं शक्नोति मायां मोहं च दुःखम्॥
केवलम् एतत् ईश्वरतत्त्वं संसारस्य एकमात्रं परमं सत्यम्।
यः जानाति एतत् ईश्वरतत्त्वं सः जानाति संसारस्य सत्यम्॥
यः जानाति संसारसत्यं स पश्यति निजानन्दरूपम्॥
💧
भगवत्प्राप्तिः
न पूजनैः न यज्ञैः च न कर्मभिः न ज्ञानतःईश्वरप्राप्तिः।
शुद्धया निःस्वार्थभक्त्या एव भगवत्प्राप्तिः भवति॥
💧
ब्रह्मा – लोकपालाः – ब्रह्माण्डम्
लोकपालानां कल्पायुः, ब्रह्मणस्तु आयुः द्वौ परार्धसमौ।
एतदेव श्रीमद्भागवते महापुराणे वारंवारं उद्धृतम्।
ब्रह्मणोऽयुषः अन्ते तेन सृष्टाः सर्वे जीवाः तस्मिन्नेव यान्ति लयम्।
ब्रह्माण्डे विद्यमानानि प्रकृतेः तत्त्वानि अपि अन्ते मूलप्रकृतेर् एव यान्ति लयम्॥
💓
ग्रहणतत्त्वविवेचनम्
छायया छन्नः सूर्यो यथा शास्त्रे प्रकीर्तितः ।
न तत्र क्रियाविधिर्दृष्टो ग्रहणे कर्मणां क्वचित् ॥
न भगवद्गीता-शास्त्रे ग्रहणस्य विशेषो विधिरुच्यते ।
प्रकृतेर्गुणचक्रेऽयं भावो ज्ञेयः समाहितैः ॥
स्नानं जपो दानकर्म मन्त्रौच्चारादिकं तथा ।
न वेद-गीतोक्त-आज्ञास्तु स्मार्ताचारप्रवर्तिताः ॥
समत्वबुद्ध्या कर्तव्यं न भयेन कदाचन ।
प्रकृत्याः क्रियमाणोऽयं नियमो दैवसंश्रितः ॥
💓
रोगव्याधिः सनातनधर्मः
शृणुत भक्तगणाः एतत् सनातनवचनम्।
सनातनधर्मे रोगकाले वैद्याश्रयणमेव उत्तमं स्मृतम्।
स्वयमेव श्रीरामेण लक्ष्मणस्य चिकित्सार्थं वैद्यसमाह्वानम्।
एष एव सनातनपरम्परायाः वास्तविकः सत्यनियमः॥
★
सनातनधर्मनीतिःसूत्रम्
(मुक्त छंद )
सन्तोषः परमं सुखं सुषुप्तिर्निद्रा परं सुखम्।
शुद्धं मितं च भोजनं नित्यं श्रेयस्करं स्मृतम्॥
अधिकं तु तृष्णां वर्धयेत् सर्वदा दुःखकष्टम्।
एतत् सनातनधर्मोपदेशं सर्वयुगेषु प्रकीर्तितम्॥
☆
देशप्रहरीणऋणम्
प्रमथाः गन्धर्वाः सिद्धाः देवानुचराः असुराः यक्षाः देवाश्च मानुषाः।
कथं देशप्रहरीणम् अशोधितं विहाय कः प्राप्नुयात् परं पदम् त्रिषा॥
☆
ज्ञानम्
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।
तत् स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥
न बाह्येषु प्रकाशेषु न शब्देषु न तर्केषु।
शुद्धे चित्ते स्थिते शान्ते ज्ञानं स्वयमेव भाति॥
योगयुक्तो यदा नित्यं स्वात्मन्येवावतिष्ठते।
तस्मै सत्यं स्वयं भाति कदाचन नान्यत्र॥
★
सत्यज्ञानम्
सर्वस्य जगतः कर्ता, जीवनस्य परं पदम्।
आनन्दस्यैकनिधिः सः, ब्रह्मतत्त्वं सनातनम्॥
सर्वभूतधारकः देवः, जगत् पोषयते नित्यम्।
निःशब्दकृपायुक्तः सः, सर्वं ददाति निरन्तरम्॥
यत्र सर्वे प्रवाहाः स्युर्, लयं यान्ति निरन्तरम्।
रूपातीतं परं तत्त्वं, स्वप्नतुल्यं जगत्त्रयम्॥
यः जानाति हृदि स्वस्य तत्त्वमेतत् सनातनम्।
स एव ज्ञानवान् लोके, पूर्णत्वं लभते ध्रुवम्॥
☆
रचनाकारस्य ज्ञानोदयः
रचनाकारस्य प्रथमारचने प्रादुर्भवति तस्य प्रारम्भिकं ज्ञानम्।
रचनाकारस्य प्रत्येकरचनेन वर्धते तस्य शुद्धं ज्ञानम्।
एवं शनैः शनैर् वर्धमानेन रचनाश्रमेण तस्य ज्ञानं भवति सुदर्शनम्।
अन्तिमरचने प्रकटते रचनाकारस्य परमं ज्ञानम्।
💧
Shanti is the ultimate state of freedom from suffering, brought about by overcoming internal, external, and cosmic obstacles. Through Shanti Mantras and Shanti Pujas, one invokes divine protection, inner tranquility, and universal harmony.
💧
11 Shanti Mantras:
1.॥ श्लोकः ॥
पूर्णात् पूर्णं समुत्पन्नं
पूर्णात् पूर्णं न हीयते।
तस्मै पूर्णपरब्रह्मणे
प्रणामाः सृष्टयेऽखिलम्॥
सर्वेभ्यो नित्यनम्राणां
शान्तिर्भूयात् त्रिधा सदा॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
Meaning:
2.
॥ श्लोकः ॥
अङ्गानि मे वचः प्राणो
मनश्चाक्षुषश्रोत्रके।
बलं च सर्वेन्द्रियाणि
पवित्राणि प्रवर्धयेत्॥
तेनैवेश्वरसाक्षात्कारं
लभेयं भक्तिपूर्वकम्।
शान्तिः शान्तिः शान्तिश्च
भवत्वित्यभिवाञ्छितम्॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
Transliteration:
3.
स नः पातु परं ब्रह्म
स नः पोषयतु प्रभुः।
सह वीर्येण तेजस्वि
कर्म कुर्मो हितं वयम्॥
अध्ययनं प्रकाशाय
भवतु ज्ञानवर्धनम्।
न द्वेषोऽस्तु परस्परं
सर्वेषां प्रीतिरस्तु च॥
सृष्टिं स्रष्टारमीश्वरं
प्रेम्णा संसपूजयाम॥
विद्या सृजनशीला स्यात्
शान्तिर्भूयात् त्रिधा सदा॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
Meaning:
4.
॥ श्लोकः ॥
देवा यच्छ्रवणैः शुभं
दृश्यं पश्येम चाक्षुषम्।
आरोग्यबलसंयुक्ता
जीवेम देवगायनैः॥
त्वद्भक्तिं सर्वदेवेश
वितरामः प्रजास्वहम्।
त्वद्भावं संदेशं चैव
विश्रामयेम जगत्त्रये॥
सर्वेषां हितकाम्येन
शान्तिर्भूयात् त्रिधा सदा॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
Meaning:
5.
॥ श्लोकः ॥
असतो नः सत्पथं नय
तमसो नः प्रकाशय।
शोकात् प्रीत्यै सुखाय नः
विग्रहाद् शान्तिमावह॥
इत्याशां सर्वजीवानां
शान्तिर्भूयात् त्रिधा सदा॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
6
॥ श्लोकः) ॥
हे देव तमसो नः
प्रकाशं नय दीप्तिमान्।
निःस्वार्थे कर्मणि प्रभो
धर्मे चानुग्रहं विदेः॥
परान् बोधयितुं प्रेम्णा
रक्षितुं चानुकम्पया।
सुखदायित्वयोग्यान्नः
कुरुष्व त्वं दयानिधे॥
विग्रहस्यान्तकृत्यैव
शान्तिमावह सर्वदा।
शान्तिर्भूयात् जगद्धात्रि
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
7.
💧
गृहस्थवैष्णवानां कृते शान्तिमन्त्रः
॥ शान्तिः-मन्त्रः ॥
हे प्रभो वयं हि गृहिणो वैष्णवाः भक्तयुता,
त्वां भक्त्या प्रतिपद्येम प्रेम्णा रहितजीविताः।
त्वद्भक्तिविरहः साक्षात् दुःसहः स्यात् त्वयि विना ।
त्वं नाथः परमैकः स्यान्, नान्यः दयालुभिः विना ॥
देव त्वं कुटुम्बमस्माकं मित्राण्यपि च पालय,
सर्वान् भक्तजनान् नित्यं स्वकृपावृष्ट्या।
विश्वासे दृढतां देहि शुद्धेनान्तःकरणेन,
शान्तिं देहि जनानां च भूयाद् धर्मः सनातनः॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
💧
शङ्खध्वनिः
(मुक्तछन्दः)
शङ्खनिनादः परं पवित्रं, शुभदं च आनन्दवर्धकम्।
अधर्मशोकभीतानां, तमसां च विनाशकम्॥
शङ्खध्वनिः शुभो भवतु, नरनार्योः सम्मिलनम्।
विष्णोः पूजाविधौ पुण्यं पापनाशनम् उत्तमम्॥
न स्त्री न च नरः भेदः धर्मे सत्ये च कर्मणि।
शङ्खध्वनिः सदा कार्यः नारायणप्रेमणि॥
★
शङ्खनिनादः शङ्खध्वनिः
(मुक्तछन्दः)
शङ्खनिनादः परं पवित्रं, शुभदं चानन्दवर्धकम्।
अधर्मशोकभीतानां तमसां च विनाशकम्॥
शङ्खध्वनिः शुभो भवतु, नरनार्योः सम्मिलनम्।
विष्णुपूजाविधौ पुण्यं पापनाशनमुत्तमम्॥
न स्त्री न च नरः भेदः धर्मे सत्ये च कर्मणि।
शङ्खध्वनिः सदा कार्यः नारायणप्रेमणि॥
★
मृत्युशोकविषादः
(मुक्त छंद )
शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
स्वजनस्य परस्य वा मृत्यौ कदाचित् न भवेत् विषण्णः।
जागतिकनियमानुसारम् यस्य मृत्युर्भवति, तस्य जन्म स्यात् पुनः।
एतत् स्मृत्वा, अविद्यया मोहितः सन् कदाचित् न भवेत् विषण्णः।
मनसि धारय: यस्मै त्वं विषण्णः,सः परजन्मनि स्वकर्मसु मग्नः।
एतद् ज्ञात्वा,
आत्मानं मन्यते अकिञ्चनं,नित्यं कुरु श्रीहरेः चरणस्मरणम्।
यः करिष्यति दुःखहरणं,सर्वपापतापभयशोकनिवारणम्।
💧
शङ्खनादमहिमा।
(मुक्तछन्दः)
उद्घोषोऽयं शङ्खनादस्य दैविको पुण्यवर्धनः।
नारायणस्य प्रीत्यर्थम् उद्घोषयेत् शङ्खनादम्॥
नास्ति धर्मे स्त्रीपुंसोर्भेदभावः कदाचन।
सर्वे समत्वभावेन कुर्वन्तु शङ्खनादम्॥
💥
कल्कि–धर्मसेना-गीत।
चल रे, चल रे, चल।
ऊर्ध्व गगने देख शतदल,
निम्ने अशान्त धरणीतल।
परमब्रह्म की धर्मसेना,
चल रे, चल रे, चल।
ऊर्ध्व गगने शंखनाद, निम्ने शत्रु-दल।
कल्कि-राम की कल्कि-सेना,
चल रे, चल रे, चल।
आकाश-वायु प्रकम्पित कर,
प्रकम्पित कर स्थल और जल।
परमब्रह्म की धर्मसेना,
चल रे, चल रे, चल।
💧
अज्ञानता – आत्माभिमानः – आत्मसत्ता
(मुक्त छंद )
यस्य देवस्य वा गुरोः विद्यते आत्माभिमानः।
स निश्चयेन स्वास्तित्वं नष्टवान्; स एव महाऽज्ञानः॥
यः देवः गुरुर्वापि याचते प्राणानां जीवस्य च बलिदानं।
निश्चयेन स स्वास्तित्वं नष्टवान्; स तु महाऽज्ञानः॥
यो देवो वा गुरुर्वापि याचते दरिद्रस्य सकाशात् धनं।
स निश्चयेन स्वास्तित्वं नष्टवान्; स एव महाऽज्ञानः॥
यत्र अहंकार एव देवत्वम्, तत्र न धर्मः न च सत्यं।
💗
द्विज–द्विजत्वम्
शृणुत द्विजगणाः, एतत् सत्यवचनम्,
मा कदापि कुरुत द्विजत्वाभिमानम्।
द्विजस्यैष अभिमानः शत्रुरेव समः॥
विनम्रतैव हि ज्ञानं द्विजस्य श्रेष्ठं शस्त्रम्।
तस्य शस्त्रस्याग्रे सर्वं नतमस्तकम्॥
★
समता-नीति-श्लोकः
समत्वे जायते शान्तिः समाने सुखवर्धनम्।
वैषम्ये जायते द्वन्द्वो भेदे दुःखविवर्धनम्॥
💗
वेदार्थसारः
वेदो हि शब्दब्रह्मैव रहस्यान्तरदुर्लभः ।
तं वेत्ति केवलो देवो, सम्यगाच्नुते नान्योऽर्थं ॥
ज्ञानकर्मप्रयोजनं तत्र मुख्यं सनातनम् ।
ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानं तद्वेदार्थस्य सारकम् ॥
💙
सनातनभूमिः भारतम्
भारतं पुण्यभूमिरेषा शाश्वती पावनात्मिका।
यत्रावताराः सम्भवन्ति देवैः सह महात्मभिः॥
पादधूलिविशुद्धायां धर्मधारा प्रवर्तते।
सत्यदीपप्रकाशेन विश्वमेव प्रकाशितम्॥
श्रद्धा हृदि निवसति गगनस्येव निश्चला।
कालचक्रे प्रवर्तन्ते सद्गुणा न कदाचन चलाः॥
यत्र सन्तो मुनिश्रेष्ठाः सत्यनिष्ठाः विचेरिरे।
सा भूमिः भारतं नाम कृपादैवतनिकेतनम्॥
गङ्गातरङ्गमालासु हिमवद्गिरिशृङ्गके।
वसति ब्रह्मतत्तत्त्वं वेदनादप्रबोधकम्॥
रामचापप्रभा यत्र कृष्णवेणुरवामृतम्।
भक्तिगीतरवैः पूर्णं जगदेतत् निरन्तरम्॥
कालपरिवर्तनेऽप्येषा न भिद्यते न हीयते।
धर्मज्योतिः समुत्थाय विश्वमार्गं प्रदर्शयेत्॥
न देशकालनिबद्धोऽयं न जातिधर्मसंश्रयः।
सन्देशोऽयं सनातनः सत्यसेवाप्रबोधकः॥
सर्वभूतेषु देवत्वं पश्यन् धर्मे स्थितो भव।
एष भारतसन्देशः मोक्षमार्गप्रदर्शकः॥
💗
नित्यं पुण्यभूमिं भारतं
नित्यं पुण्यभूमिं भारतं दिव्यम्,
भगवान् अवतीर्यते भक्तसहितम्।
पवित्रपादरजःसिक्तधर्मधारा,
विश्वं प्रकाशति दीपः पुण्यप्रसारा॥
हरिहृदये श्रद्धा गभीरनभोमती,
धर्मः स्थिरः, वेदध्वनिं शृणोति।
ऋषिसन्तः पदचिह्नधूलिपूज्यं,
नित्यं पुण्यभूमिं भारतं शरणम्॥
गङ्गातरङ्गहिमालयशिखरस्थं,
भक्तिगीतं भवतु नित्यं भारतम्॥
धर्मदीपेन विराजति भारतं,
कालपरिवर्तनेऽपि नित्यं ध्रुवम्।
देशकालजात्यतीतं महत् सत्यं,
नित्यं पुण्यभूमिं भजत भारतं॥
💙
साधुः सन्तः संन्यासी योगी
यः धर्ममार्गानुगतः साधनानिष्ठः स एव साधुः।
यः सत्यनिष्ठः भगवत्स्मरणपरायणः स एव सन्तः।
यः कर्मफलत्यागी धर्मनिष्ठः स एव संन्यासी।
यः स्वात्मानं परमात्मनि योजयति स एव योगी।
💓
दुरात्मा–धर्मात्मा–धरित्री-सम्वादः
पापिनो मुक्तिमिच्छन्ति न, भूवासं पुनः पुनः।
जन्मान्तरं गृह्णन्ति ते सृष्टिबन्धे सुदुःखतः॥
पापाः भयाकुलाः क्लिश्यन्ति मृत्तिकायां समाश्रिताः।
ईश्वरागमनं दृष्ट्वा विमुखा भवन्ति ते सदा॥
धूलौ बद्ध्वा निजात्मानं कालं भद्रं न चिन्तयन्ति।
यावत् पृथिव्यां सन्निवासः, तावत् तत्रैव वर्तयन्ति॥
आसक्ताः क्षणिके लोके बन्धनैः दृढबद्धताः।
मृत्युसम्मुखमागत्यापि भीताः नित्यं स्थिताः॥
धर्मात्मानो विमुक्ताः स्युः शान्ताः संसारकर्मसु।
जन्ममृत्योः क्लेशं त्यक्त्वा यान्ति पारं परात्मनि॥
निस्तरं तीर्थं गच्छन्ति ये शान्ताः संसारदुःखतः।
यत्र न जन्म न च शोकः, शाश्वतः वास उच्यते॥
किन्तु यद्यपि धर्मात्मा शीघ्रं देहं परित्यजेत्,
मध्याह्नेऽपि यथा दीपः निर्वाणं गच्छति क्षणात्॥
तमोऽन्धं जायते विश्वं, नरकस्पर्शमयं जगत्।
सर्वत्र भ्रमति चेतः दुःखभारैः क्लिष्टं जगत्॥
न मन्दिरं न घण्टिका न श्रुतिः पुण्यकथासु च।
श्रद्धा शीघ्रं विनश्यति तपःक्षये मनुष्यके॥
तदा कः संनादयेत् धर्मं सतां मार्गं निरन्तरम्?
कः प्रकाशं प्रदीप्येत घोरतिमिरसंसृतौ?॥
तस्मात् शुद्धात्मभिः भूयः शुभं वासं विधीयताम्।
मार्गदर्शिन्यां करुणायां दानशील्यां प्रतिष्ठिताः॥
यावद् एकः शुभात्मा स्यात्, धर्मदीपः विराजते,
तावत् धार्मिकता तिष्ठेत् - सर्वं मङ्गलमाप्नुयात्॥
💓
धरातले ईश्वर–अंशावतारयोः परिचयः।
न वदति भगवान् धरातले न भवति अवतीर्णः।
अवतरणात् पूर्वमेव शास्त्रेषु तस्यावतरणकथायाः भवति वर्णनम्।
अपि च तस्य शरीरे दिव्यचिह्नानि सन्ति विराजमानम्।
एतदेव सनातनधर्मे वर्णितम्, युगे युगे प्रतिपादितम्।
धरातले ईश्वर–अंशावतारयोः परिचयः।
न वदति भगवान्, धरातले न भवति अवतीर्णः।
अवतरणात् पूर्वमेव शास्त्रेषु तस्य अवतरणकथायाः भवति वर्णनम्।
अपि च तस्य शरीरे दिव्यचिह्नानि सन्ति विराजमानम्।
एतदेव सनातनधर्मे वर्णितम्, युगे युगे प्रतिपादितम्॥
💓
भगवदसम्मान-नीतिः
शृणुत भक्तजनाः, एतत् सत्यं सनातनं वचनम्।
भगवतः प्रति कदापि, कस्मिंश्चित् कारणे, न कुर्यात् अनादरवचनं।
एतत् न कदाचित् उचितं, न ग्राह्यं, न श्रवणीयं।
भगवतः प्रति अनादरवचनं सदा वर्जनीयम्॥
------------------------------
उदाहरणम् -
जगन्नाथ-नाम “जगा” इति संक्षेपतः न उच्चारयेत्;
एतत् सर्वथा वर्जनीयम्।
💓
शंकरकृतं सङ्कर्षणचिन्तनम्
वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धाख्यैः चतुर्व्यूहैः परमात्ममूर्तिभिः।
स्वं कारणं तपसा प्रकाशितं सङ्कर्षणं शङ्करोऽनुचिन्तयति॥
परमपुरुषं परमगुरुं शिवो मनोमयं तं ध्यायति नित्यं।
तपःप्रधानं कारणरूपिणं सङ्कर्षणाख्यं हृदि भावयन्नित्यम्॥
वासुदेवाद्याश्च व्यूहभेदरूपाः स्वशक्तयः स्युः परमात्मनः रूपम्।
तेषां चतुर्थं तपसा विराजितं सङ्कर्षणं ध्यायति शङ्करः नित्यम्॥
💓
अति सर्वत्र वर्जयेत्।
(अति-संयमः )
अतिधनं हि चित्तं मदेन नुदति, सत्यपन्थानं न पश्यति ध्रुवम्।
अतिसौन्दर्यमपि स्वयम् अहङ्कारदीपं प्रज्वालयत्यवश्यम्॥
अतिभोजनं देहे भारं विधाय विवेकं मन्दं करोति सततम्।
अतिसुखं प्रमादं प्रसूय धीधैर्यं क्षीणं करोति निरन्तरम्॥
अतिगर्वो हि जीवस्य दृष्टिं सत्यात् पराङ्मुखीं करोति निश्चितम्।
सर्वं स्खलति तदा यदा हृदि राजते दुर्निवारितोऽहङ्कारदर्पम्॥
अतिविद्या–अल्पविद्याभ्यां हृदि जायतेऽहंममतिदर्पः।
सर्वं स्खलति तस्यैव यदा वसति दुर्निवार्योऽहङ्कारदर्पः॥
इति नीतिः सनातनी - हितं सत्पथं पन्थानमाचरेत्।
यतो धर्मस्य मूलं हि सदाचारं - अति सर्वत्र वर्जयेत्॥
💔
वेददृष्ट्या मूर्तिस्नानम्
न वेदमन्त्रेषु क्वापि दुग्धाभिषेको विधीयते,
न श्रुतिषु प्रतिमास्नानं स्पष्टतया प्रकीर्त्यते॥
नाग्निहोत्रेषु देवस्य दुग्धस्नानं प्रकाशितम्,
न सोमयागेषु तद्वाक्यं विधिरूपेण निर्दिष्टम्॥
अग्नये घृतधारास्तु वेदमन्त्रैः प्रदीयते,
सोमो यागेषु विधिना श्रद्धया प्रविधीयते॥
आपः शुद्ध्यै प्रशस्यन्ते मन्त्रशक्तिप्रबोधिताः,
सत्यं ब्रह्म सनातनं ऋषिभिः सम्प्रकीर्तितम्॥
न देवो दुग्धधाराभिः तुष्यति स्वमहिम्नि हि,
पूर्णस्य न किमप्यस्ति आवश्यकं कदाचन॥
भक्त्या तु रूपकल्पनया प्रेमधारा प्रवर्तते,
तया जगदपि देवत्वं भावतः प्रतिपद्यते॥
💓
राजा च धर्मविषयकं श्लोकत्रयम्
प्रजाभ्यः राजा महान्, राज्ञोऽपि परमो धर्मः।
यो न जानाति तत् तु, स्यात् स अहंकारी वा मूर्खः॥
यः राजा करोति अधर्मम्, धर्मात्मभ्यः करोति अवहेलाम्।
स महापापभाग् भवेत्, परजन्मनि प्राप्नोति दुःखयन्त्रणाम्॥
धर्मावरणेन यः करोति वा कारयति अधर्मम्।
न स भक्तो न च साधुः, स कालनेमिसमः स्मृतः॥
💓
पीठनिर्माणसिद्धिः
(पीठनिर्माणविधिः)
शास्त्राधारे पवित्रे भूमौ विधिपूर्वं प्रतिष्ठितम् ।
अधिकारिगुरुणा सार्धं परम्परया सुपोषितम् ॥
नित्यआराधनसंयुक्तं सदाचारसमन्वितम् ।
लोकसंग्रहकार्येण शिष्यपरम्परान्वितम् ॥
न केवलं क्रियामात्रात् पीठं सिद्धिमवाप्नुयात् ।
तपोधर्मसमायुक्तं सत्येनैव विराजयेत् ॥
or
पीठनिर्माणविधिः
शास्त्राधारे पवित्रे भूमौ विधिवत् कर्मसमन्वितम् ।
अधिकारिगुरुप्राप्तं परम्परया प्रतिष्ठितम् ॥
नित्यआराधनसंयुक्तं सदाचारविभूषितम् ।
लोकसंग्रहसंयुक्तं शिष्यसंरक्षणान्वितम् ॥
न केवलं क्रियामात्रैः पीठं सिद्धिं निगच्छति ।
तपोधर्मसमायुक्तं सत्येनैव विराजति ॥
💓
गृहदेवालयनियमः
सम्पूर्णे गृहे विधिना गृहप्रवेशः शुभप्रदः ।
असम्पूर्णे न कर्तव्यो कर्मारम्भः कदाचन ॥
वास्तुशास्त्रोक्तमुहूर्तं लोकाचारैश्च सम्मतम् ।
एष सनातनः धर्मः लोकाचारेषु वर्णितः ॥
सम्पूर्णे देवमन्दिरे देवप्रतिष्ठा विधीयते ।
नासम्पूर्णे न कार्या प्राणप्रतिष्ठा सिद्धमते ॥
देवस्थानस्य सिद्धौ तु सर्वकर्म समाचरेत् ।
एष नित्यः सनातनधर्मस्य नियमः स्मृतः ॥
वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः ।
एतत् चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य लक्षणम् ॥
💓
देवालयध्वजारोहणनियमः
(देवालयध्वजारोहणविधिः)
ध्वजारोहणकर्मैतत् सनातनधर्मसंमतम् ।
देवालयस्य शोभार्थं विजयस्य च सूचकम् ॥
संस्थापिते च देवेशे नारोहेद् देवमन्दिरम् ।
न सञ्चरेत्ततो भक्तः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥
कर्मार्थे यदि गन्तव्यं बहिर्नीत्वा विग्रहम् ।
शुद्धिं कृत्वा विधानेन पुनः स्थापयेत् विग्रहम् ॥
एष धर्मः परो ज्ञेयः शास्त्रसम्मतसंस्थितः ।
मर्यादारक्षणार्थाय सर्वलोकहितस्थितः ॥
💓
यज्ञोपवीतग्रन्थितत्त्वम्
(मुक्त छंदः)
यां ग्रन्थिं न धारयति ब्रह्मतत्त्वम् ।
तां ग्रन्थिं मन्यते न शुद्धतत्त्वम्।
यां ग्रन्थिं न धारयति ब्रह्मतत्त्वम् ।
तां ग्रन्थिं मन्यते नाममात्राम् ॥
💓
यज्ञोपवीतग्रन्थितत्त्वम्
(सूक्तयः)
यज्ञोपवीतस्य ग्रन्थिर्न केवलं सूत्रबन्धनम्।
ब्रह्मस्मृतिधारिणी सा धर्ममार्गस्य चिह्नम्॥
बाह्यसूत्रं यदि भवेत् न तु ब्रह्मपरायणम्।
तदा यज्ञोपवीतं स्यात् केवलं नाममात्रकम्॥
ग्रन्थौ तत्त्वं यदि नास्ति सूत्रं भवति व्यर्थकम्।
ब्रह्मज्ञानविहीनस्य हि धार्यते चिह्नमात्रम्॥
💓
महान्
(मुक्त छन्दः)
यः स्वयम् आत्मानं महान् मन्यते स न भवति महान्।
यं भगवान् महान् करोति स एव भवति महान्॥
भावभङ्ग्या वचनेन वेशेन कश्चित् न भवति महान्॥
उत्तमज्ञानेन च उत्तमकर्मणा एव सर्वे भवन्ति महान्॥
★
विवाहनीतिः
(मुक्त छंद)
एकविवाहः श्रेष्ठः स्यात् लोके धर्मपरायणः।
सुखदः शान्तिदः नित्यं जीवनस्य हितावहः॥
धर्मरक्षार्थमेवात्र बहुविवाहः कदाचन।
अन्यथा स दुःखदः स्यात् सदा क्लेशवृद्धिकरः॥
एकविवाहे सन्तोषः भार्यापत्यसमन्वितः।
शान्तिः प्रेम च नित्यं स्यात् हृदये सुखवर्धितः॥
बहूनामेकगृहस्थे विवादः स्यादनिवारितः।
कलहः क्लेशदः नित्यं जीवनं दुःखवर्धितम्॥
तस्मादेकविवाहोऽयं श्रेयस्करः बुधैः स्मृतः।
बहुविवाहो लोकेऽस्मिन् दुःखहेतुः प्रकीर्तितः॥
★
परस्त्री-कन्यालङ्घनदोषः
परस्त्रीगर्भधारणं महापापप्रदायकम्।
नियोगसंयोगप्रथा भ्रष्टाचारस्य कारणम्॥
कुमार्या सह सङ्गं तत् पापहेतुप्रदायकम्।
सृष्टेः संसारहेतूनां महाअहितकरं ध्रुवम्॥
💓
धर्मपूर्वकं प्रजननम्।
(मुक्तछन्दः)
प्रजननं सर्वभूतानां धर्मः शास्त्रोक्तम् अनुशासनम्।
पोषणसामर्थ्यं मनसि कृत्वा ततः कुर्यात् प्रजननम्॥
💓
योनिस्वयंवरनियमः
(प्रकृतिस्वयंवरसत्यं)
(मुक्तछन्दः)
प्रत्येकस्यां योनौ विद्यते स्वयमेव स्वयंवरसभा।
तत्र स्वयं प्रकाशते, ईश्वरदत्ता योनिप्रभा॥
एष प्रकृतेर्मूलं सत्यं परमः नियमः।
सर्वयुगेषु सर्वकाले सत्यरूपेण विद्यमानः॥
एष धर्मः प्रकृतेर्नित्यः स्वयंसिद्धः सनातनः।
सर्वकालेषु सत्योऽयं, न कदाचिद् विपर्ययः॥
★
महान्
(मुक्त छन्दः)
यः स्वयमात्मानं महान् मन्यते स न भवति महान्।
यं भगवान् महान् करोति स एव भवति महान्॥
भावभङ्ग्या वचनेन वेशेन कश्चित् न भवति महान्॥
उत्तमज्ञानेन च उत्तमकर्मणा एव सर्वे भवन्ति महान्॥
💓
यज्ञोपवीतवर्णनम्
यज्ञोपवीतं त्रिसूत्रात्मकं शुभम्।
प्रत्येकसूत्रं त्रितन्तुमयं स्मृतम्॥
नवतन्तुसमायुतम् एवं परमपवित्रम्।
ब्रह्मग्रन्थियुक्तं हि यज्ञोपवीतम्॥
★
ब्रह्मग्रन्थिः-उपवीतं यज्ञोपवीतम्
(मुक्तछन्दः)
द्विजाः संधारयन्ति ब्रह्मग्रन्थिमुपवीतरूपं ब्रह्मसूत्रम्।
न तत्र ब्रह्मांशः, कथं तद्भवेत् ब्रह्मसूत्रम्?॥
यत्र ब्रह्मग्रन्थिरस्ति, न तु ब्रह्मांशोऽप्यिति धर्ममतम्।
शास्त्रज्ञा गुरवो ब्रुवन्त्वेतत्-किमेतत् धर्मसम्मतम्?॥
★
ब्रह्मग्रन्थिः-उपवीतं यज्ञोपवीतम्
(मुक्तछन्दः)
द्विजाः संधारयन्ति ब्रह्मग्रन्थिम् उपवीतरूपं ब्रह्मसूत्रम्।
न तत्र ब्रह्मांशः, कथं तद् भवेत् ब्रह्मसूत्रम्?॥
यत्र ब्रह्मग्रन्थिः अस्ति, न तु ब्रह्मांशोऽपि-इति धर्ममतम्।
शास्त्रज्ञा गुरवो ब्रुवन्तु एतत्-किम् एतत् धर्मसम्मतम्?॥
★★
संस्कृतज्ञानकाव्यम् - महिमा-तत्त्वम्
महिमा संस्कृतस्य-शब्दब्रह्मस्वरूपिणी।
धर्मशास्त्रस्य रक्षिणी सत्यस्य च प्रकाशिनी॥
तत्त्वं ब्रह्म पुनरुक्तं संस्कृतेऽनन्तसौष्ठवम्।
ध्वन्या सम्पूर्णकाव्येन हृदये शाश्वतं स्थितम्॥
काव्ये स्थितं ज्ञानमिदं न नश्यति कदाचन।
छन्दोबद्धं सुगमं स्मृतौ वहति मानवमानसम्॥
लेख्याभावेऽपि सततं वाणी पथेन गच्छति।
श्रुतिपरम्परया नित्यं तत्त्वदीपो न म्रियते॥
सन्धिना शब्दसंयोगोऽर्थानां सागरायते।
एकत्वेन प्रवहन्त्येव भावाः हृदि विराजन्ते॥
लयतालसमायुक्तं काव्यं हृदयं प्रविशति।
स्वररूपेण सम्पूर्णं ज्ञानं लोके प्रपद्यते॥
विनाशकालेऽपि यदा ग्रन्था भवन्ति नश्यन्ति।
स्मृतिरूपे मन्दिरे तु सत्यवाणी विराजते॥
जीवन्नादः शास्त्ररूपो धारयत्येव तत्त्वतः।
काव्यमेव हि साधनं ज्ञानरक्षणकारणम्॥
संस्कृतं श्रेष्ठभाषा सा सन्धियुक्ता सुसंहतिः।
स्वयंपूर्णा प्रकाशेन शब्दराशिः विराजते॥
हृदयाद् हृदयं याति सुलभं नित्यं ध्रुवम्।
धर्मशास्त्रस्य संरक्षणं सत्यस्य च प्रसारणम्॥
💓
प्रणामाशिषो नियमः
यः साष्टाङ्गं प्रणमति भक्त्या विनयान्वितः ।
तस्मै दातव्यमाशीर्वादं हृदयेन विशुद्धया ॥
यस्य शक्तिर्वर्तते तु आशीर्वादप्रदायने ।
स प्रयत्नेन दद्यात् तत् धर्ममार्गानुसारतः ॥
यदि शक्तिविहीनोऽपि दातुं न शक्नुयाद् जनः ।
तदा तत्प्रणतिं देवे समर्प्य प्रणतो भवेत् ॥
तस्य क्षेमं च कल्याणं प्रार्थयेत् श्रीहरिं प्रति ।
एष धर्मः सनातनः शाश्वतो नियमो ध्रुवः ॥
